دستورالعمل تعیین حریم کیفی آبهای سطحی

دستورالعمل تعیین حریم کیفی آبهای سطحی
 
 (موضوع تصویب‌نامه شماره ۵۸۹۷۷/ت ۲۹۱۰۱ هـ مورخ ١٣٨٢/١٢/١٨ هیأت محترم وزیران)
 
 
مقدمه
تعیین حریم کیفی منابع آب سطحی نگرشی ساختاری و راهبردی محسوب می‌گردد که در سطح کلان مدیریت منابع آب کشور برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از این منابع حیاتی مطرح گردیده است.
در راستای تحقق اهداف مورد اشاره، هیئت وزیران در جلسه مورخ ۱۳/۱۲/۸۲ بنابه پیشنهاد شماره ۱۰۰/۳۱/۲۵۶۸۷ مورخ ۳۰/۴/۸۲ وزارت نیرو و به استناد ماده (۵۱) قانون توزیع عادلانه آب مصوب ۱۳۶۱، آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌ها، انهار، مسیل‌ها و مرداب‌ها، برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آبرسانی، آبیاری و زهکشی، موضوع تصویب نامه شماره ۲۶۰۴۶/ت۲۳۶۸۷هـ مورخ ۱۶/۸/۷۹ (بند خ ماده ۱) را به شرح زیر اصلاح نمود.
 «حریم، آن قسمت از اراضی اطراف رودخانه، مسیل، نهر طبیعی یا سنتی، مرداب و برکه‌های طبیعی است که بلافاصله پس از بستر قرار دارد و به عنوان حق ارتفاق برای کمال انتفاع و حفاظت کمی و کیفی آن‌ها لازم است و طبق مقررات این آیین‌نامه توسط وزارت نیرو یا شرکتهای آب منطقه‌ای تعیین می‌گردد.
حریم انهار طبیعی، رودخانه‌ها و مسیل‌ها (اعم از اینکه آب دائم یا فصلی داشته باشند) و مرداب‌ها و برکه‌های طبیعی برای عملیات لایروبی و بهره‌برداری، از یک تا بیست متر و برای حفاظت کیفی آب رودخانه‌ها، انهار طبیعی و برکه‌ها تا یکصد و پنجاه متر (تراز افقی) از منتهی‌الیه بستر خواهد بود که بنابه مورد و نوع مصرف و وضع رودخانه، نهر طبیعی و برکه به وسیله وزارت نیرو یا شرکتهای آب منطقه‌ای تعیین می‌گردد.
حریم کیفی برای رودخانه‌ها، انهار طبیعی و برکه‌های تأمین کننده آب شرب مقطوعاً یکصد و پنجاه متر خواهد بود. سیاهه رودخانه‌های یاد شده توسط سازمانهای آب منطقه‌ای تعیین و برای اطلاع عموم اعلام خواهد شد.
تشخیص موارد کمال انتفاع و عدم تضرر در حریم موضوع این بند به موجب دستورالعملی خواهد بود که وزارت نیرو تدوین و جهت اجرا به شرکتهای آب منطقه‌ای ابلاغ می‌نماید. دستورالعمل یاد شده در بخش حریم کیفی با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست تدوین خواهد شد.»
این دستورالعمل جهت اجرایی نمودن مصوبه اخیرالذکر و یکپارچگی عملکرد شرکتهای آب منطقه‌ای در زمینه تعیین حریم کیفی تدوین گردیده است.


۱- چگونگی تعیین حریم کیفی آبهای سطحی
 
جهت تعیین حریم کیفی رودخانه‌ها، انهار طبیعی، برکه‌ها و... با عنایت به موارد مندرج در مصوبه یاد شده، در راستای کمال انتفاع و حفاظت کیفی منابع آب، منابع آب سطحی به سه گروه زیر تقسیم شده و برای هر گروه طبق روش ذکر شده تعیین حریم می‌گردد:
 
۱- ۱ منابع آب شرب
 
با عنایت به مصوبه حریم کیفی آبهای سطحی، حریم کیفی منبع آب شرب مقطوعاً ۱۵۰ متر (تراز افقی) می‌باشد همچنین محدوده بازه طولی حریم آب شرب از بالادست و نیز پائین دست محل برداشت آب به صورت زیر تعیین می‌گردد:
* ۲۰ برابر عرض بستر رودخانه در نقطه برداشت آب به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع آب در بالادست محل برداشت آب منظور می‌گردد که بستر براساس معیارهای موجود در حریم کمی تعریف می‌گردد.
* ۱ تا ۲ برابر عرض بستر رودخانه در نقطه برداشت آب جهت لحاظ نمودن برگشت آب رودخانه به سمت بالا دست، به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع، در پائین دست محل برداشت آب منظور می‌گردد.
همچنین چنانچه ایستگاه‌های برداشت آب جهت مصارف شرب در رودخانه‌ای با فاصله کمتر از ۵ کیلومتر به صورت متوالی قرار گرفته باشند، کل این محدوده نیز بازه آب شرب محسوب می‌گردد.
در محدوده حفاظتی حریم کیفی آب شرب به منظور کمال انتفاع و عدم تضرر منبع آبی، استقرار هر گونه کاربری به جزء فعالیت‌های کشاورزی کم آب بر و غیر غرقابی با اعمال کامل کنترل سم و کود ممنوع است. همچنین می‌بایست از اتصال کانال و هدایت هر نوع زهاب کشاورزی و پساب فاضلابهای خام یا تصفیه شده در این محدوده جلوگیری شود.
 
 
 ۱- ۱ تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده
حریم کیفی تالاب‌ها جهت حفاظت از شرایط اکولوژیکی ویژه زیستگاه و حیات جوامع گیاهی و جانوری وابسته به آن‌ها، شعاع ۱۵۰ متری از تالاب می‌باشد. محدوده تالاب با استعلام از اداره کل حفاظت محیط زیست استان مربوطه تعیین می‌گردد. همچنین حریم کیفی رودخانه‌های حفاظت شده (در محدوده حفاظتی) مقطوعا ۱۵۰ مترمی باشد.
لیکن با عنایت به مصوبه شورایعالی شکاربانی و نظارت بر صید (مصوبه شماره ۱، مورخ ۱۲/۷/۴۶) در خصوص بخش حفاظت شده رودخانه چالوس و سرد آبرود واقع در شهرستان نوشهر فاصله ۲۰۰ متر از هر طرف رودخانه به عنوان حریم تعیین گردیده است.
استقرار کلیه کاربری‌ها به جز موارد زیر در محدوده حریم کیفی تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده ممنوع می‌باشد و تنها کاربریهای مجاز در حریم فوق الذکر عبارتند از:
- کاربریهای مربوط به حفظ تنوع زیستی
- گردشگری در جهت معرفی ارزشهای تنوع زیستی تالاب یا رودخانه حفاظت شده بدون ایجاد هرگونه سازه در منطقه
- کاربری پژوهشی و آموزشی
 
۲- ۱ سایر منابع آب سطحی
 
حریم کیفی آن دسته از منابع آب سطحی که کاربری شرب نداشته ویا جزو تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده محسوب نمی‌شوند به سه ناحیه زیر تقسیم می‌شود.

کاربری‌های مجاز درهرناحیه بر اساس جدول ۱ می‌باشد.
حریم اول:
 حریم کیفی در ناحیه اول (A)، مقطوعا ۲۰ متر از منتهی الیه بستر رودخانه است. ۲۰ متر A=
حریم دوم:
حریم کیفی در ناحیه دوم (B) بر اساس رده بندی رودخانه تعیین می‌گردد. منظور از رده بندی، شماره گذاری شاخه اصلی رودخانه و شاخه‌های فرعی آن به روش زیر می‌باشد:
شاخه اصلی رودخانه را با شماره ۱ مشخص نموده و شاخه‌های فرعی را که به آن می‌ریزد با عدد ۲ مشخص نموده و به همین روال هر چه انشعابات بیشتر می‌شود عدد منسوب به آن نیز بزرک‌تر می‌شود (لازم به ذکر است که این روش عکس روش درجه بندی رودخانه‌ها می‌باشد).
حال اگر رده رودخانه با حرف (n) نشان داده شود حریم کیفی آن در ناحیه دوم با استفاده از فرمول مقابل تعیین می‌گردد:
 B= (۱۵۰-A) / (n+۱)
حریم سوم:
حریم کیفی در ناحیه سوم (C) با استفاده از فرمول زیر تعیین می‌گردد:
 C = ۱۵۰- (A+B)
 
۲ – شاخص کاربری اراضی
پس از تعیین درجه حساسیت منبع آب سطحی و برآورد حریم کیفی آن، نسبت به تطابق و استقرار کاربریهای سازگار در مناطق مربوطه اقدام می‌گردد. جهت تعیین کاربریهای متناسب با هر ناحیه، ابتدا کاربریهای اصلی مشخص گردیده و سپس هر کدام از کاربری‌ها با توجه به میزان اثر گذاری بر کیفیت منابع آب سطحی مطابق جدول ۱ درجه بندی می‌گردد.
 
جدول ۱: ارزیابی درجه اهمیت کاربری‌های مختلف
 
ردیف    نوع کاربری    شدت اثر
۱    کشاورزی     
آبی    سنتی    خیلی زیاد
            مدرن    متوسط
        دیم    کم
۲    مسکونی و تجاری    شهری    زیاد
        روستایی    متوسط
۳    صنعت    گروه صنعتی الف    کم
        گروه صنعتی ب    متوسط
        گروه صنعتی ج    زیاد
        گروه صنعتی د و ه    -
        گروه صنعتی و    -
۴    تاسیسات زیر بنایی (پیوست۱)     گروه ۱    متوسط
        گروه ۲    کم
۵    تفریحی و تفرجی    گسترده    کم
        متمرکز    متوسط
 
در ارتباط با گروه‌های صنعتی لازم به ذکر است که طبقه بندی صنایع توسط سازمان حفاظت محیط زیست صورت پذیرفته است و صنایع گروه ((د، ه، و)) براساس ضوابط و استانداردهای زیست محیطی با توجه به درجه خطرآفرینی بایستی از حریم ۱۵۰ متری استقرار یابند. (کتاب ضوابط و استانداردهای زیست محیطی)
با عنایت به شدت اثر کاربری‌ها و حساسیت نواحی حریم کیفی، نحوه استقرار کاربری‌ها به شرح جدول ۲ تعیین می‌گردد.
 
جدول۲- کاربری‌های سازگار در حریم
 
حریم     کاربریهای سازگار
اول (A)     کشاورزی غیر غرقابی، تاسیسات زیربنایی گروه ۲ (انتقال آب، برق، مخابرات، پل‌ها و تاسیسات بندری) و تفریحی گسترده (بدون ایجاد تاسیسات متمرکز)
دوم (B)     کشاورزی غیر سنتی، مسکونی روستایی، گروه صنعتی الف و ب، تاسیسات زیربنایی گروه ۱، تفریحی و تفرجی متمرکز، آبزی پروری و دامپروری
سوم (C)     کشاورزی سنتی، مسکونی و تجاری شهری، گروه صنعتی ج
 
در خصوص حریم کیفی منابع آب سطحی موارد ذیل قابل توجه و لازم الاجرا است:
- کلیه قوانین و مقررات موجود مربوط به تعیین حریم کیفی در زمینه استقرار کاربری‌ها در محدوده حریم ۱ جاری بوده و در اولویت قرار دارد
- ساخت و بهره برداری از کلیه تاسیسات بندری بایستی با رعایت کلیه جوانب و اصول زیست محیطی، قوانین و مقررات مربوطه و رعایت مقررات این دستورالعمل صورت پذیرد.
- تخلیه کلیه پساب‌ها از واحدهای صنعتی و زهکش‌های اراضی کشاورزی به منابع آب سطحی با توجه به موازین و مقررات و ضوابط زیست محیطی سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین رعایت مقررات این دستورالعمل انجام می‌شود.
- در صورتی که هر نوع از کاربری‌ها در فهرست حریم‌های سه گانه ارائه نشده باشد، تصمیم گیری در خصوص چگونگی استقرار کاربری‌ها در حریم کیفی منابع آب سطحی با نظر وزارت نیرو و با سازمان آب منطقه‌ای انجام می‌گیرد.
- معیار و ضوبط صدور مجوز برای کاربریهای یاد شده در محدوده حریم کیفی براساس قوانین و مقررات موضوعه آب و رعایت مقررات این دستورالعمل خواهد بود.
- استقرار کاربریهای مجاز در محدوده حریم کیفی آبهای سطحی علاوه بر مفاد این دستورالعمل منوط به رعایت کامل کلیه ضوابط و استانداردهای زیست محیطی مرتبط با استقرار کاربری‌ها و نحوه تخلیه پساب و دفع مواد زائد جامد نیز می‌باشد.
- تعریف «منتهی الیه بستر» که نقطه شروع محاسبه حریم کیفی آبهای سطحی است براساس ضوابط تعیین شده برای محاسبه حریم کمی منابع آب سطحی می‌باشد.
پیوست ۱
تأسیسات زیربنایی:
به کلیه تأسیسات نظیر سیستم‌های حمل ونقل و ارتباطات، خطوط انتقال آب و برق، فرودگاه، راه‌آهن، مدرسه، دانشگاه، زندان و... اطلاق می‌گردد که جهت تأمین تسهیلات و خدمات در جوامع مختلف به کار گرفته می‌شوند.
 
تأسیسات زیربنایی گروه ۱:
گروهی از تأسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تأثیر منفی بیشتری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تأسیسات زیربنایی گروه ۱ اطلاق می‌گردد (نظیر: شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، فرودگاه‌ها، بزرگراه‌ها،...)
 
تأسیسات زیربنایی گروه ۲:
گروهی از تأسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تأثیر منفی کمتری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تأسیسات زیربنایی گروه ۲ اطلاق می‌گردد (نظیر خطوط انتقال برق، آب، مخابرات، پل‌ها...)

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:٢۸ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٢
تبادل لینک - سیستم تبادل لینک اتوماتیک