تصاویری از بند امیر عضدالدوله در مرودشت شیراز

شاید در ابتدا این سوال به ذهن خواننده ی این قسمت برسد که چرا وبلاگ کاریزهای جنوب شهرضا به موضوعاتی خارج از حیطه اصلی خود می پردازد؟ در پاسخ باید گفت: آنچه که تمدن خوانده می شود مجموعه ای متنوع، پیچیده و در هم تنیده است که در جلوه های گوناگون بروز و ظهور می یابد. محور اصلی هر تمدن انسان است که با نبوغ خود توانسته است.موانع را از سر راه خود بردارد و از مواهب طبیعی بهترین بهره را ببرد. کوشش انسان ایرانی در نبرد با بی آبی و دست یابی به آب تلاشی در خور توجه و  تقدیر و معرفی است.از این رو در این جا به معرفی بند امیر مرودشت استان فارس که یک نمونه از این تلاشها می پردازیم. همت و تفکر والای امیر عضدالدوله و مهندسان و کوشندگان پس از هزاره ای هنوز پا بر جا ایستاده است امیری که نمونه ای دیگر از تلاش او ایجاد آبرهه ی است که کنون در شهرستان خرمشهر قابل مشاهده است و رود کارون را به اروند رود پیوند می دهد. این آبراهه سبب پیشگیری از سقوط کامل خرمشهر و آبادان در دوران جنگ تحمیلی در سال 1360شد. در تاریخ 1392/2/30 در مسافرتی به سروستان از کنار بند امیر عبور کردم. تصاویر زیر را از این بند- پل عکاسی نمودم که در پی تاریخچه ای از بنا منتشر می شود.

الف- تاریخچه بند عضدی

«این بنا در40 کیلومتری شمال شرقی شیراز و 15 کیلومتری جنوب مرودشت، روی رودخانه کر و کنار قریه" بندامیر" احداث شده و از شاهکارهای معماری و مهندسی قرون اولیه اسلامی محسوب می شود. این بنا علاوه بر ویژگی های فنی برجسته ای که سبب ماندگاری بسیار خوب آن شده، دارای کارکردهای مهمی است. در مسیر رودخانه کـُر، از پل خان دوره صفویه تا مصب رودخانه در دریاچه طشک، در دوره آل بویه سیستمی متشکل از شش سد ایجاد شد که بند امیر یکی از مهم ترین آنهاست. آب حاصل از این سدها برای آبیاری زمین های زراعی، راه اندازی آسیاب های آبی و غیره مورد استفاده بود. این سدها همچنین طغیان رودخانه را مهار می کرد. تعدادی از آنها نیز که به صورت پل بند ساخته شده بود ، تردد از روی رودخانه را ممکن می ساخت. به گواهی منابع تاریخی، بندامیر به دستور "امیرعضدالدوله دیلمی" در سال 365 ه. ق بنا شد و از این رو در گذشته به بندعضدی نیز شهرت داشت. ساختمان بند امیر از دو قسمت بند و پل روی آن تشکیل می شود. این بند در یک خط مستقیم ساخته شده و از نوع سدهای وزنی است که برای ذخیره و بالابردن سطح آب جهت انتقال آن به سطح مرتفع تر ساخته شده است. مصالح مورد استفاده در بند، قطعات سنگ تراشیده در پوشش خارجی ، لاشه سنگ در هسته بند و ملات ساروج است. در اتصال قطعات سنگ ها، از بست های آهنی استفاده شده است. این تکنیک از روزگار هخامنشیان به بعد در ساخت بناهای سنگی منطقه فارس مورد استفاده بود. در سمت غربی بند امیر، مجرای عمیقی با مقطع مستطیل به عرض 10 و عمق حدود 7 متر وجود دارد که به منزله تونل انحرافی آب مخزن سد محسوب می شود. زمانی که این مجرا باز باشد، تمام آب رودخانه کـُر می تواند در آن جریان یابد. براین اساس به نظر می رسد این مجرا که به کانال گاوشیر معروف است، به عنوان تونل انحرافی ، به هنگام ساختمان بند حفر شده باشد. این کانال به طول 40 متر امتداد داشته و سپس حدود 90 درجه به سمت چپ پیچیده و پس از طی 800 متر و گذشتن از زیر پل گاوشیر، به رودخانه می پیوندد. کنترل و تنظیم عبور آب در کانال گاو شیر ، به وسیله دو دریچه به ابعاد تقریبی 3×60/1 متر که در سال های اخیر در دهانه کانال مزبور تعبیه شده، صورت می گیرد. بر روی این کانال و در امتداد بند، در سال 1317 پلی دو دهانه احداث شده تا به هنگام طغیان آبی که روی دشت سوار می شود و روستاها را تهدید می کند ، سیلاب حاصل را از زیر خود عبور دهد. به علت انتخاب محل مناسب برای برپایی بند، آب تا فاصله نسبتاً طولانی در پشت سد جمع می شود. به این ترتیب، انشعاب آب برای بیش از 24 قریه اطراف رودخانه کـُر، ممکن شده است. عمق دریاچه پشت بند به بیش از هفت متر می رسد. »

استفاده و انتشار عکسهای زیر با ذکر منبع و نام عکاس بلامانع است. 

ب- عکس هایی از بند امیر

عکس شماره(1)

 

 عکس شماره(2)

 عکس شماره(3)

 

 عکس شماره(4)

 عکس شماره(5)

 

 عکس شماره(6)

تصاویر شماره 7 تا 10 مربوط به کانال گاوشیر است.

 عکس شماره(7)

 عکس شماره(8)

 عکس شماره(9)

 عکس شماره(10)

 

 عکس شماره(11)

 عکس شماره(12)

 عکس شماره(13)

 عکس شماره(14)

عکس شماره 15 تا 18 مربوط به آسیابهای آبی است که در کنار این بند احداث شده بود و اکنون به مخروبه بدل گردیده است 

عکس شماره(15)

 عکس شماره(16)

 عکس شماره(17)

 عکس شماره(18)

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:٤٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٢/۳/٦
تبادل لینک - سیستم تبادل لینک اتوماتیک