علل و عوامل نابودی دریاچه ارومیه

تا سال پیروزی انقلاب اسلامی، صدور مجوز حفر چاه های عمیق و نیمه عمیق محدود بوده و شرایط مخصوصی داشت. چنان که بیشتر معروض افتاد شهر و حومه سلماس جمعاً ۱۴ حلقه چاه نیمه عمیق و ۸ حلقه چاه عمیق داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، قاعده و قوانین پیشین  رعایت نشد و کندن چاه‌های عمیق و نیمه عمیق در مزارع و باغات و دهات و مواضع دیگر به  هر عنوان و هر مقدار مجوز یافت و توسعه پیدا کرد.

به منظور تهیه مدارک برای تدوین کتاب «تاریخ و جغرافیای سلماس» در اردیبهشت‌ماه ۱۳۶۳، به اداره محترم آب و آبیاری شهرستان سلماس مراجعه و از حفر تعداد چاه‌های عمیق درخواست آمار کردم. مسئولان آن اداره تعداد چاه‌های عمیق را ۲۷۰ حلقه و نیمه‌عمیق را ۱۴۵ حلقه اعلام کردند. در سال ۱۳۷۴ تعداد چاه‌های عمیق و نیمه عمیق را متجاوز از ۱۴۰۰ برآورد می‌کردند. از آن تاریخ به بعد، به مراجعات مکرر و درخواست‌های شفاهی و کتبی اینجانب هیچگونه پاسخی نداده  و آماری هم ارائه نکرده اند. دکتر  پرویز کردوانی، استاد گرانمایه دانشگاه تهران، در کتاب «منابع و مسائل آب در ایران» نوشته‌اند:

«چنانچه سفره آب زیرزمینی مرتفع تراز رود یا دریا شده باشد آب‌های زیرزمینی وارد آب‌های نامبرده (رودخانه و دریا) می شود.»

(ص ۱۹۵ ج ۱و۱۸۵ ج۲)

بنا به گزارش واحد آب اداره کل منابع زیرزمینی دریاچه ارومیه از سطح دریای آزاد ۱۲۲۰ متر ارتفاع دارد. ارتفاع متوسط دشت سلماس ۱۴۳۰ متر و قله کوه‌های این منطقه ۴۰۰۰ متر از سطح دریای آزاد بلندتر است. (ص ۳۲) این دشت بلند با ۵۵۰ کیلومتر مربع وسعت و دو طبقه سفره آبدار در سراسر دره سلماس، جریان آب‌های زیرزمینی‌اش به دریاچه ارومیه منتهی می شود. به گزارش رسمی اداره آب و آبیاری «منابع زیرزمینی سلماس به سمت دریاچه ارومیه غنی تر می شوند و یک باند نسبتاً بزرگ آرتزین در حاشیه دریاچه تشکیل می دهند.» (صص ۳۲-۳۵)

این همه ذخایر آبی و منابع بی‌پایان، با حفر چاه های مجاز و غیرمجاز، پروژه‌های نسنجیده، برداشت آب بی رویه و بی‌حساب از چاه‌ها، مصرف بی‌محابای آن (با سیستم موجود ۶۵ درصد اتلاف آب)، تخلیه مدام الکتروپمپ‌ها، باعث شد که سفره های غنی زیرزمینی و فوار دسیع آرتزین های حاشیه دریاچه به نیستی و نابودی کشانیده شود. قنات‌ها و چشمه‌ها که سالیانه ۳۰ میلیون متر مکعب آب زلال از دل زمین بیرون می ریختند، به زودی خشکیدند. چاه‌های  نیمه عمیق دیگر برآورد نیاز نکرد. امروز تنها چاه‌های ژرف ر دایر است.

همین آفت و آسیب ته کشیدن آب های زیرزمینی ناشی از حفر چاه های عمیق، کشاورزان و روستائیان شهرهای شبستر و تسوج را هم گرفتار کرده است.

احمد. سلیمی‌فرد، در کتاب «نگاهی به تاریخ و جغرافیای شبستر، تسوج و صوفیان»‌ آورده اند:

«… برابر آمارهای موجود در اداره آبیاری شبستر، تا پایان سال ۱۳۶۸ در این منطقه ۵۸۵ حلقه چاه عمیق مورد بهره برداری قرار می‌گرفته که آب بیشتر چاه‌های عمیق هم به تدریج یکی پس از دیگری قطع می شود یا این‌که شور می‌گردد.( ص ۱۲)

مدیریت کشاورزی شهرستان شبستر، تعداد ۱۲۰ رشته قنات دایر در سال ۱۳۷۸ اعلام نموده است. در صورتی‌که در سال ۱۳۵۰ در این منطقه ۵۳۵ رشته قنات دایر بوده که به علت خشکسالی واُفت آب‌های زیرزمینی ۴۱۵ رشته قنات خشکیده است. عامل دیگر خشکیدن قنوات منطقه حفر چاه‌های عمیق در حریم قنوات است. ( ص ۲۶۴)

هر چند چاه‌های عمیق در کوتاه مدت موجب آبادنی شده و تا حدودی مسئله کم آبی را حل کرده است. ولی حفر چاه‌های عمیق هم موجب از بین رفتن کلیه قنوات آبادی‌های جلگه گردیده است. چنان که در پائین جاده صوفیان تسوج به استثنای چند روستای معدود یا هیچ قناتی دایر نمانده و به کل خشک گردیده است. (ص ۲۶۷)

استفاده بیش از اندازه معمول و مجوز صادره از اداره آبیاری از چاه‌های عمیق هم با خشکسالی‌های پنج و شش سال اخیر، سفره های آب زیرزمینی را با کمبود آب مواجه ساخته و آب بیشتر چاه های عمیق هم یا کم شده، یا شور شده و یا به کلی قطع گردیده است. ( به خصوص وایقان) (ص ۲۶۸)

از سال ۱۳۷۵ به بعد خشکسالی و کم آبی مشکلاتی را در منطقه به وجود آورده که موجب خشکیدن بیشتردرختان مثمرو غیرمثمر در روستاهای کوهپایه و جلگه گردیده است.» (پانویس صفحه ۲۴۸چاه های عمیق و نیمه عمیق حومه شهرستان ارومیه.

در تاریخ ۱۴/۱۰ ۸۷ ، وسیله یک مقام صلاحیت دار از سازمان آب و آبیاری شهرستان ارومیه، تعداد چاه‌های عمیق و نیمه عمیق و میزان تخلیه آب آن‌ها استعلام گردید، پاسخ دادند که: در شهر و حومه ارومیه تا آن تاریخ ۱۸۲۲۴ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق به حفاری و بهره‌برداری رسیده و تخلیه سالیانه آن‌ها بالغ بر ۰۰۰/۰۰۰/۶۱۴ متر مکعب می‌باشد.

در خردادماه ۱۳۸۹، آمار چاه‌های شهر ارومیه و حومه به تفکیک زیر بوده است:

۱-در بخش کشاورزی:

چاه نیمه عمیق ثبتی ( مجاز ) ۴۸۰/۱۱ حلقه

چاه نیمه عمیق غیرثبتی (بدون مجوز) ۱۴۵/۴حلقه

چاه عمیق ثبتی ۸۲۶ حلقه

۲-بخش صنعتی:

چاه نیمه عمیق صنعتی ۳۶۰ حلقه

چاه عمیق صنعتی۹۵ حلقه

۳-در بخش خانگی:

چاه عمیق شرب روستائی ۲۸۰ حلقه

چاه عمیق شرب شهری ۲۳۵ حلقه

چاه ماده ۵ شرب بهداشتی ۲۶ حلقه

جمع کل ۴۴۷/۱۷ حلقه

اگر در ۱۹۰ سال پیش روستائیان شبستر به جیمز. بیلی. فریزر اظهار می‌داشتند که گهگاهی غول عظیم الجثه‌ای به ساحل دریاچه می‌آید و آب‌ها را به کام خود می‌کشد؛ امروزه هیولای مزبور واقعیت پیداکرده، به نام چاه عمیق آب‌های دشت و دریا و شهر و روستا را به کام خود می‌کشد، گهگاه هم نمی‌شناسند چاه و چشمه و کاریز سهل است سفره حال و نوار چاه‌های آرتزین می‌بلعد سفره‌های آب زیرزمینی را از ژرفای صدمتری تا زیر تنور نان پزی روستائیان قورت می‌دهد. سرانجام کفکیرش به ته دیگ می‌خورد، جگر تشنه و خشک لب جان می‌دهد و جسدش زباله‌دان می‌شود.

پایان سخن

جائی که حفر ۵۸۵ حلقه چاه عمیق، چنان بلا و بی‌آبی و ویرانی برای مردم شبستر و حومه ایجاد کرده است. چند هزار حلقه چاه الکتروپمپ‌دار سلماس، همراه ۱۷ و ۱۸ هزار حلقه‌های عمیق و نیمه‌عمیق حومه ارومیه، خدا می‌داند چه غارتی را به بارآورده دشت دریا را ویران و نمک‌زار کرده است.

 

 

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۳:٠٥ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٩/۱۱/۱۱
تبادل لینک - سیستم تبادل لینک اتوماتیک