کاریز و اشک مو

 

 مظهر کاریز عمروآباد مشهور به مادی

اشک مو در موقع هرس اوایل بهار باغهای ایرانی شهره آفاقند

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ٩:٥٥ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٧

واگذاری زمین و ایجاد قطب دام و طیور بدون کسب مجوز آب مورد نیاز

در قسمت‌های قبلی به اطلاع رساندیم که قطب دام و طیور شهرضا بدون برنامه ریزی اصولی و تنها بر اساس فشار‌ها و در خواستهای به ظاهر اشتغال زایی مدیران بویژه فرماندار وقت شهرستان و همراهی عده‌ای سرمایه دار از خدا بی‌خبر به مرحلهٔ اجرایی رسید و اگر نبود الطاف خفیه الهی و پایمردی کارشناسانی که نامشان به نیکی در نزد پروردگار جاویدان خواهد بود مسئولین متخلف و آزمندان با آتش حرص و طمع خود منطقهٔ کهن را به ویرانهٔ بدل می‌کردند که در آینده‌ای نه چندان دور تنها ساکنانش بومان و زاغان بودند. در اثنای پیگیری‌های هر روزه معترضان طرح غیر قانونی قطب دام و طیور شهرضا اسنادی بدست آمد که اگر محکمه‌ای بخواهد به آن‌ها رسیدگی کند تنها یک برگ از این مدارک گواه تخلف و قانون گریزی مسئولین وقت فرمانداری شهرضا، مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان و استان و دیگر مسئولین ذی ربط می‌باشد. مهم‌ترین سند تخلفی که اکنون منتشر می‌گردد واگذاری زمین بدون کسب مجوز آب و پیش بینی آب مورد نیاز برای ایجاد قطب دام و طیور سولار شهرضا بوسیله ریاست وقت سازمان جهاد کشاورزی استان جناب دکتر آقایار و دیگر دست اندرکاران است بگونه‌ای که اکنون شرکت پیشگامان دام وطیور شهرضا مجری طرح تنها برای تامین آب سی وهفت واحد از ۱۵۳ واحد گاوداری و مرغ داری (فاز اول) طبق نامه شماره۸۹/۳۳۵۱۴ مورخه ۸۹/۹/۲۰شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان باید مبلغی در حدود چهار میلیارد تومان بپردازد و اصرار فرماندار وقت شهرستان شهرضا جناب آقای جعفر رضا شهرضا و مدیران جهاد کشاورزی استان و شهرستان بر قانونی بودن طرح، این سوالی جدی را در اذهان مطرح می‌نماید که چه منافع واهدافی در میان است؟ که این همه قانون شکنی برای تحقق هدفی شوم انجام می‌شود.

 

نامه مورخه 86/11/10  و دستور واگذاری زمین از سوی مدیر وقت جهاد و کشاورزی استان که در پی نوشت نامه مشاهده می شود

 

 

 

 

 نامه مورخه89/9/20 شماره 89/33514 شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان فروش آب نزدیک به چهار میلیارد تومان

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ٥:۳۸ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٦

اعلام نظر شر کت آب منطقه ای اصفهان مبنی بر عدم تامین آب مورد نیاز قطب دام

پس از گسترش اعتراض ها ، نامه نگاری ها، مراجعات مکرر و حضوری مالکین ،کشاورزان، اهالی روستاهاحوضه قنوات جنوب شهرضا  و شهروندان شهر منظریه  به مسئولین ذی ربط و بیان آسیب های جدی طرح نسنجیده  و فاقد کارشناسی قطب دام و طیور شهرضا سرانجام شرکت آب منطقه ای اصفهان با اعزام یک گروه کارشناسان  فنی و حقوقی و بررسی وضعیت هیدروژئوفیزیکی منطقه بهره برداری به میزان ٣٢ لیتر در ثانیه آب از منابع آب زیر زمینی  منطقه را امکان پذیر ندانست. کارشناسان اعزامی که بر مبنای  واقعیت و حقایق آشکار  تصمیم گیری نمودند.نظر صائب خود را  طی نامه شماره: ١۴/٨٨/٩۵٩ مورخه ٨٨/١١/٢٨   خطاب به  مدیر محترم دفتر بازرسی  شرکت  منابع آب ایران بدین گونه بیان داشتند:«.....ولی از آنجا که طبق نامه شماره۵٨٢۶/٢٠٠ مورخه٨٧/۵/٣  جهاد کشاورزی شهرضا مجتمع ٩٠٠ هکتاری مذکور در فاز اول بهره برداری نیاز به ٣٢ لیتر در ثانیه آب دارد و با عنایت به وسعت مجتمع مذکور و احتمال قطع به یقین مبنی بر لزوم افزایش بهره برداری جهت مصارف شرب و بهداشت دام و انسان، فضای سبز و ..... بهره برداری به میزان یاده شده باعث افت سطح آب های زیر زمینی منطقه شده که اولین اثرات کوتاه مدت آن کاهش آبدهی قنوات ودر میان مدت خشک شدن آن هاست. بنابرین صدور پروانه بهره برداری که منجر به صدور مجوزهای ساخت ده ها واحد تولیدی دام و طیور خواهد شدبه لحاظ تاثیر سوء بر آبدهی منابع آب مجاور و بروز تنش های شدید اجتماعی قابل تایید نمی باشد.»  این اظهار نظر صریح و قاطع کارشناسان لایق و درد آشنای شرکت آب منطقه ای اصفهان در نامه ها و جلسات دیگر هم ادامه یافت که در ذیل به تعدادی از آنها اشاره می گردد.

سند نخست اعلام نظر شرکت آب منطقه ای به مدیریت جهاد کشاورزی شهر ستان شهرضا

 سند دوم نامه شماره: ١۴/٨٨/٩۵٩ مورخه ٨٨/١١/٢٨ شرکت آب منطقه ای خطاب به مدیر محترم دفتر بازرسی شرکت مدیریت منابع آب ایران با موضوع شکوائیه مالکین قنوات شهرضا

 

 

 

 سند سوم نامه مورخه 89/2/6  شرکت  آب منطقه ای اصفهان به کشاورزان جنوب شهرضا مبنی بر عدم امکان تخصیص 32 لیتر آب برای قطب دام

 

 سند چهارم نامه89/5/3 شرکت آب منطقه ای اصفهان به معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان

واکنش مسئولین وقت فرمانداری شهرضا به نامه ١۴/٨٨/٩۵٩ مورخه ٨٨/١١/٢٨شرکت آب منطقه ای استان اصفهان و متهم نمودن شاکیان و معترضان به زمین خواری، اغتشاشگری و....

 

 

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٠:٢٧ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٥

گره به باد مزن گرچه بر مراد رود

ادیب الممالک فراهانی می‌گوید: وزرات بی‌شرارت شد مرارت. همچنین حافظ شیرین سخن می‌فرماید: گره به باد مزن گرچه بر مراد رود، براستی که چه حقایق عمیقی در این سخنان نهفته است. خواسته های لجام گسیخته آدمیان سر انجامی جز شرارت، تباهی، بر باد رفتن کشته ها و مرارت ندارد. آری هر انسانی در طول حیات مادی خود آرزوهای بی‌پایانی دارد همچنین سعی جدی دارد تا بدین آرزو‌ها دست یابد. با نیم نگاهی به تاریخ زندگی بشر جنگ‌ها، خونریزی‌های بسیار، ظلم، قانون شکنی و پایمال نمودن حقوق مردم (حق الناس کردن) زیادی را می‌بینیم. که سر چشمه ی همه ی این مصائب، آرزوهای تمام نشدنی بشر آزمند است. در سبکهای فکری و زندگانی آدمی ماکیاولیسم مکتبی دیرینه است و قدمت آن به قدمت حیات بشری است و در هر فرهنگ و هر سرزمینی به صور گوناگون وجود داشته و خواهد داشت و صد افسوس که در سرزمین ما ایران با پوششی دینی و ارزشی هم به میدان می‌آید و ترکیب تزویر، زر و زور معجونی می‌سازد که شوکران یک ملت و تمدن می‌شود.
در قسمتهای قبل گوشه‌ای از تخلفات مجریان و دوایر اداری پشتیبان طرح غیر قانونی قطب دام و طیور در واگذاری زمین بدون برنامه ریزی مناسب جهت تأمین آب را نشان دادیم اکنون با انتشار مدارک ذیل وجهی دیگر از آرزوهای ویرانگر دست اندرکاران قطب دام و طیور شهرضا و سایر پشتیبانان طرح ( تصاحب زمین در غیر موضع خود ) را در معرض دید و قضاوت خوانندگان قرار می نهیم

الف- نامه های منتشره ذیل اسناد واگذاری 921 هکتار زمین از سوی اداره منابع طبیعی شهرضا به مدیریت جهاد کشاورزی شهرضا است. نکته در خور توجه این است که شرکت تعاونی پیشگامان دام و طیور شهرضا در موضع و مکانی غیر از مکان واگذار شده اقدام به ایجاد تاسیسات نموده است . مطابق صورتمجلس تحویل و تحول زمین مورخه ی 86/11/30 زمین واگذاری بین قراء قصرچم و نظر آباد می باشد ولی در بین قراء سولار و نظر آباد تا شرکت پاتله عملیات اجرایی صورت گرفته است. و شرکت پیشگامان عملا مفاد قرارداد را نقض نموده است. همچنین بند چهارم صورت مجلس تحویل و تحول زمین را با اعمال خلاف خود ( تجاوز به حریم قنوات) به بازی گرفته است.

 

صور تمجلس تحویل و تحول زمین مورخه86/11/30

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:٢٧ ‎ق.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٤

دستورالعمل تعیین حریم کیفی آبهای سطحی

دستورالعمل تعیین حریم کیفی آبهای سطحی
 
 (موضوع تصویب‌نامه شماره ۵۸۹۷۷/ت ۲۹۱۰۱ هـ مورخ ١٣٨٢/١٢/١٨ هیأت محترم وزیران)
 
 
مقدمه
تعیین حریم کیفی منابع آب سطحی نگرشی ساختاری و راهبردی محسوب می‌گردد که در سطح کلان مدیریت منابع آب کشور برای حفاظت و بهره‌برداری پایدار از این منابع حیاتی مطرح گردیده است.
در راستای تحقق اهداف مورد اشاره، هیئت وزیران در جلسه مورخ ۱۳/۱۲/۸۲ بنابه پیشنهاد شماره ۱۰۰/۳۱/۲۵۶۸۷ مورخ ۳۰/۴/۸۲ وزارت نیرو و به استناد ماده (۵۱) قانون توزیع عادلانه آب مصوب ۱۳۶۱، آیین‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‌ها، انهار، مسیل‌ها و مرداب‌ها، برکه‌های طبیعی و شبکه‌های آبرسانی، آبیاری و زهکشی، موضوع تصویب نامه شماره ۲۶۰۴۶/ت۲۳۶۸۷هـ مورخ ۱۶/۸/۷۹ (بند خ ماده ۱) را به شرح زیر اصلاح نمود.
 «حریم، آن قسمت از اراضی اطراف رودخانه، مسیل، نهر طبیعی یا سنتی، مرداب و برکه‌های طبیعی است که بلافاصله پس از بستر قرار دارد و به عنوان حق ارتفاق برای کمال انتفاع و حفاظت کمی و کیفی آن‌ها لازم است و طبق مقررات این آیین‌نامه توسط وزارت نیرو یا شرکتهای آب منطقه‌ای تعیین می‌گردد.
حریم انهار طبیعی، رودخانه‌ها و مسیل‌ها (اعم از اینکه آب دائم یا فصلی داشته باشند) و مرداب‌ها و برکه‌های طبیعی برای عملیات لایروبی و بهره‌برداری، از یک تا بیست متر و برای حفاظت کیفی آب رودخانه‌ها، انهار طبیعی و برکه‌ها تا یکصد و پنجاه متر (تراز افقی) از منتهی‌الیه بستر خواهد بود که بنابه مورد و نوع مصرف و وضع رودخانه، نهر طبیعی و برکه به وسیله وزارت نیرو یا شرکتهای آب منطقه‌ای تعیین می‌گردد.
حریم کیفی برای رودخانه‌ها، انهار طبیعی و برکه‌های تأمین کننده آب شرب مقطوعاً یکصد و پنجاه متر خواهد بود. سیاهه رودخانه‌های یاد شده توسط سازمانهای آب منطقه‌ای تعیین و برای اطلاع عموم اعلام خواهد شد.
تشخیص موارد کمال انتفاع و عدم تضرر در حریم موضوع این بند به موجب دستورالعملی خواهد بود که وزارت نیرو تدوین و جهت اجرا به شرکتهای آب منطقه‌ای ابلاغ می‌نماید. دستورالعمل یاد شده در بخش حریم کیفی با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست تدوین خواهد شد.»
این دستورالعمل جهت اجرایی نمودن مصوبه اخیرالذکر و یکپارچگی عملکرد شرکتهای آب منطقه‌ای در زمینه تعیین حریم کیفی تدوین گردیده است.


۱- چگونگی تعیین حریم کیفی آبهای سطحی
 
جهت تعیین حریم کیفی رودخانه‌ها، انهار طبیعی، برکه‌ها و... با عنایت به موارد مندرج در مصوبه یاد شده، در راستای کمال انتفاع و حفاظت کیفی منابع آب، منابع آب سطحی به سه گروه زیر تقسیم شده و برای هر گروه طبق روش ذکر شده تعیین حریم می‌گردد:
 
۱- ۱ منابع آب شرب
 
با عنایت به مصوبه حریم کیفی آبهای سطحی، حریم کیفی منبع آب شرب مقطوعاً ۱۵۰ متر (تراز افقی) می‌باشد همچنین محدوده بازه طولی حریم آب شرب از بالادست و نیز پائین دست محل برداشت آب به صورت زیر تعیین می‌گردد:
* ۲۰ برابر عرض بستر رودخانه در نقطه برداشت آب به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع آب در بالادست محل برداشت آب منظور می‌گردد که بستر براساس معیارهای موجود در حریم کمی تعریف می‌گردد.
* ۱ تا ۲ برابر عرض بستر رودخانه در نقطه برداشت آب جهت لحاظ نمودن برگشت آب رودخانه به سمت بالا دست، به عنوان بازه طولی حفاظت از منبع، در پائین دست محل برداشت آب منظور می‌گردد.
همچنین چنانچه ایستگاه‌های برداشت آب جهت مصارف شرب در رودخانه‌ای با فاصله کمتر از ۵ کیلومتر به صورت متوالی قرار گرفته باشند، کل این محدوده نیز بازه آب شرب محسوب می‌گردد.
در محدوده حفاظتی حریم کیفی آب شرب به منظور کمال انتفاع و عدم تضرر منبع آبی، استقرار هر گونه کاربری به جزء فعالیت‌های کشاورزی کم آب بر و غیر غرقابی با اعمال کامل کنترل سم و کود ممنوع است. همچنین می‌بایست از اتصال کانال و هدایت هر نوع زهاب کشاورزی و پساب فاضلابهای خام یا تصفیه شده در این محدوده جلوگیری شود.
 
 
 ۱- ۱ تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده
حریم کیفی تالاب‌ها جهت حفاظت از شرایط اکولوژیکی ویژه زیستگاه و حیات جوامع گیاهی و جانوری وابسته به آن‌ها، شعاع ۱۵۰ متری از تالاب می‌باشد. محدوده تالاب با استعلام از اداره کل حفاظت محیط زیست استان مربوطه تعیین می‌گردد. همچنین حریم کیفی رودخانه‌های حفاظت شده (در محدوده حفاظتی) مقطوعا ۱۵۰ مترمی باشد.
لیکن با عنایت به مصوبه شورایعالی شکاربانی و نظارت بر صید (مصوبه شماره ۱، مورخ ۱۲/۷/۴۶) در خصوص بخش حفاظت شده رودخانه چالوس و سرد آبرود واقع در شهرستان نوشهر فاصله ۲۰۰ متر از هر طرف رودخانه به عنوان حریم تعیین گردیده است.
استقرار کلیه کاربری‌ها به جز موارد زیر در محدوده حریم کیفی تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده ممنوع می‌باشد و تنها کاربریهای مجاز در حریم فوق الذکر عبارتند از:
- کاربریهای مربوط به حفظ تنوع زیستی
- گردشگری در جهت معرفی ارزشهای تنوع زیستی تالاب یا رودخانه حفاظت شده بدون ایجاد هرگونه سازه در منطقه
- کاربری پژوهشی و آموزشی
 
۲- ۱ سایر منابع آب سطحی
 
حریم کیفی آن دسته از منابع آب سطحی که کاربری شرب نداشته ویا جزو تالاب‌ها و رودخانه‌های حفاظت شده محسوب نمی‌شوند به سه ناحیه زیر تقسیم می‌شود.

کاربری‌های مجاز درهرناحیه بر اساس جدول ۱ می‌باشد.
حریم اول:
 حریم کیفی در ناحیه اول (A)، مقطوعا ۲۰ متر از منتهی الیه بستر رودخانه است. ۲۰ متر A=
حریم دوم:
حریم کیفی در ناحیه دوم (B) بر اساس رده بندی رودخانه تعیین می‌گردد. منظور از رده بندی، شماره گذاری شاخه اصلی رودخانه و شاخه‌های فرعی آن به روش زیر می‌باشد:
شاخه اصلی رودخانه را با شماره ۱ مشخص نموده و شاخه‌های فرعی را که به آن می‌ریزد با عدد ۲ مشخص نموده و به همین روال هر چه انشعابات بیشتر می‌شود عدد منسوب به آن نیز بزرک‌تر می‌شود (لازم به ذکر است که این روش عکس روش درجه بندی رودخانه‌ها می‌باشد).
حال اگر رده رودخانه با حرف (n) نشان داده شود حریم کیفی آن در ناحیه دوم با استفاده از فرمول مقابل تعیین می‌گردد:
 B= (۱۵۰-A) / (n+۱)
حریم سوم:
حریم کیفی در ناحیه سوم (C) با استفاده از فرمول زیر تعیین می‌گردد:
 C = ۱۵۰- (A+B)
 
۲ – شاخص کاربری اراضی
پس از تعیین درجه حساسیت منبع آب سطحی و برآورد حریم کیفی آن، نسبت به تطابق و استقرار کاربریهای سازگار در مناطق مربوطه اقدام می‌گردد. جهت تعیین کاربریهای متناسب با هر ناحیه، ابتدا کاربریهای اصلی مشخص گردیده و سپس هر کدام از کاربری‌ها با توجه به میزان اثر گذاری بر کیفیت منابع آب سطحی مطابق جدول ۱ درجه بندی می‌گردد.
 
جدول ۱: ارزیابی درجه اهمیت کاربری‌های مختلف
 
ردیف    نوع کاربری    شدت اثر
۱    کشاورزی     
آبی    سنتی    خیلی زیاد
            مدرن    متوسط
        دیم    کم
۲    مسکونی و تجاری    شهری    زیاد
        روستایی    متوسط
۳    صنعت    گروه صنعتی الف    کم
        گروه صنعتی ب    متوسط
        گروه صنعتی ج    زیاد
        گروه صنعتی د و ه    -
        گروه صنعتی و    -
۴    تاسیسات زیر بنایی (پیوست۱)     گروه ۱    متوسط
        گروه ۲    کم
۵    تفریحی و تفرجی    گسترده    کم
        متمرکز    متوسط
 
در ارتباط با گروه‌های صنعتی لازم به ذکر است که طبقه بندی صنایع توسط سازمان حفاظت محیط زیست صورت پذیرفته است و صنایع گروه ((د، ه، و)) براساس ضوابط و استانداردهای زیست محیطی با توجه به درجه خطرآفرینی بایستی از حریم ۱۵۰ متری استقرار یابند. (کتاب ضوابط و استانداردهای زیست محیطی)
با عنایت به شدت اثر کاربری‌ها و حساسیت نواحی حریم کیفی، نحوه استقرار کاربری‌ها به شرح جدول ۲ تعیین می‌گردد.
 
جدول۲- کاربری‌های سازگار در حریم
 
حریم     کاربریهای سازگار
اول (A)     کشاورزی غیر غرقابی، تاسیسات زیربنایی گروه ۲ (انتقال آب، برق، مخابرات، پل‌ها و تاسیسات بندری) و تفریحی گسترده (بدون ایجاد تاسیسات متمرکز)
دوم (B)     کشاورزی غیر سنتی، مسکونی روستایی، گروه صنعتی الف و ب، تاسیسات زیربنایی گروه ۱، تفریحی و تفرجی متمرکز، آبزی پروری و دامپروری
سوم (C)     کشاورزی سنتی، مسکونی و تجاری شهری، گروه صنعتی ج
 
در خصوص حریم کیفی منابع آب سطحی موارد ذیل قابل توجه و لازم الاجرا است:
- کلیه قوانین و مقررات موجود مربوط به تعیین حریم کیفی در زمینه استقرار کاربری‌ها در محدوده حریم ۱ جاری بوده و در اولویت قرار دارد
- ساخت و بهره برداری از کلیه تاسیسات بندری بایستی با رعایت کلیه جوانب و اصول زیست محیطی، قوانین و مقررات مربوطه و رعایت مقررات این دستورالعمل صورت پذیرد.
- تخلیه کلیه پساب‌ها از واحدهای صنعتی و زهکش‌های اراضی کشاورزی به منابع آب سطحی با توجه به موازین و مقررات و ضوابط زیست محیطی سازمان حفاظت محیط زیست و همچنین رعایت مقررات این دستورالعمل انجام می‌شود.
- در صورتی که هر نوع از کاربری‌ها در فهرست حریم‌های سه گانه ارائه نشده باشد، تصمیم گیری در خصوص چگونگی استقرار کاربری‌ها در حریم کیفی منابع آب سطحی با نظر وزارت نیرو و با سازمان آب منطقه‌ای انجام می‌گیرد.
- معیار و ضوبط صدور مجوز برای کاربریهای یاد شده در محدوده حریم کیفی براساس قوانین و مقررات موضوعه آب و رعایت مقررات این دستورالعمل خواهد بود.
- استقرار کاربریهای مجاز در محدوده حریم کیفی آبهای سطحی علاوه بر مفاد این دستورالعمل منوط به رعایت کامل کلیه ضوابط و استانداردهای زیست محیطی مرتبط با استقرار کاربری‌ها و نحوه تخلیه پساب و دفع مواد زائد جامد نیز می‌باشد.
- تعریف «منتهی الیه بستر» که نقطه شروع محاسبه حریم کیفی آبهای سطحی است براساس ضوابط تعیین شده برای محاسبه حریم کمی منابع آب سطحی می‌باشد.
پیوست ۱
تأسیسات زیربنایی:
به کلیه تأسیسات نظیر سیستم‌های حمل ونقل و ارتباطات، خطوط انتقال آب و برق، فرودگاه، راه‌آهن، مدرسه، دانشگاه، زندان و... اطلاق می‌گردد که جهت تأمین تسهیلات و خدمات در جوامع مختلف به کار گرفته می‌شوند.
 
تأسیسات زیربنایی گروه ۱:
گروهی از تأسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تأثیر منفی بیشتری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تأسیسات زیربنایی گروه ۱ اطلاق می‌گردد (نظیر: شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، فرودگاه‌ها، بزرگراه‌ها،...)
 
تأسیسات زیربنایی گروه ۲:
گروهی از تأسیسات زیربنایی که به واسطه نوع عملکرد تأثیر منفی کمتری بر کیفیت منابع آب مجاور خود می‌گذارند در این دستورالعمل تأسیسات زیربنایی گروه ۲ اطلاق می‌گردد (نظیر خطوط انتقال برق، آب، مخابرات، پل‌ها...)

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:٢۸ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٢

آیین نامه جلوگیری از آلودگی آب

آیین نامه جلوگیری از آلودگی آب

 (مصوب ١٣٧١/٢/١٨)

ماده‌ ۱ـ عبارات‌ و اصطلاحاتی‌ که‌ در این‌ آیین‌نامه‌ به‌ کار رفته‌ دارای‌ معانی‌ زیر می‌باشد:
۱ـ سازمان‌، سازمان‌ حفاظت‌ محیط ‌زیست‌.
۲ـ شورایعالی‌ شورایعالی‌ حفاظت‌ محیط ‌زیست‌.
۳ـ آلودگی‌ آب‌: تغییر مواد محلول‌ یا معلق‌ یا تغییر درجه‌ حرارت‌ و دیگر خواص‌ فیزیکی‌ و شیمیایی‌ و بیولوژیکی‌ آب‌ در حدی‌ که‌ آن‌ را برای‌ مصرفی‌ که‌ برای‌ آن‌ مقرر است‌ مضر یا غیرمفید سازد.
۴ـ مواد آلوده‌کننده‌ آب‌ (آلوده‌کننده‌): هر نوع‌ مواد یا عوامل‌ فیزیکی‌ و شیمیایی‌ بیولوژیک‌ که‌ باعث‌ آلودگی‌ آب‌ گردیده‌ یا به‌ آلودگی‌ آن‌ بیفزاید.
۵ـ منابع‌ مولد آلودگی‌ آب‌ (منابع‌ آلوده‌کننده‌): هرگونه‌ منبعی‌ که‌ فعالیت‌ یا بهره‌برداری‌ از آن‌ موجب‌ آلودگی‌ آب‌ می‌شود که‌ شامل‌ منابع‌ صنعتی‌، معدنی‌، کشاورزی‌ و دامداری‌، شهری‌ و خانگی‌، خدماتی‌ و درمانی‌ و متفرقه‌ می‌باشد.
۶ـ فاضلاب‌: هر نوع‌ ماده‌ مایع‌ زائد حاصل‌ از فعالیت‌های‌ صنعتی‌ یا کشاورزی‌ و دامداری‌ یا شهری‌، بیمارستانی‌ و آزمایشگاهی‌ و خانگی‌ که‌ به‌ آب‌ یا خاک‌ تخلیه‌ گردد.
۷ـ مواد زائد جامد: هرگونه‌ ماده‌ جامدی‌ که‌ عرفاً زائد محسوب‌ می‌شود مانند زباله‌، خاکروبه‌، خاکس‌تر، جسد حیوانات‌، ضایعات‌ مراکز شهری‌ و صنعتی‌ و زواید حاصل‌ از تصفیه‌، اعم‌ از شیمیایی‌ و بیولوژیک‌ و همچنین‌ فضولات‌ انسانی‌ و حیوانی‌ و مواد زاید بیمارستان‌ها و غیره‌.
۸ـ آبهای‌ پذیرنده‌: کلیه‌ آبهای‌ سطحی‌ و زیرزمینی‌ از جمله‌ قنوات‌، چاه‌ها و سفره‌ آبهای‌ زیرزمینی‌ و چشمه‌ها و نیز دریا‌ها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و نهر‌ها و تالاب‌ها و آبگیر‌ها و برکه‌ها که‌ فاضلاب‌ و مواد زائد جامد به‌ آن‌ها تخلیه‌ شده‌ یا در آن‌ها نفوذ می‌کند.
۹ـ آبهای‌ ایران‌: کلیه‌ آبهای‌ داخلی‌ و ساحلی‌ و دریای‌ سرزمینی‌ که‌ تحت‌ حاکمیت‌دولت‌جمهوری‌اسلامی‌ایران‌ قرار دارد.
۱۰ـ رقیق‌ کردن‌: کاهش‌ غلظت‌ مواد آلوده‌کننده‌ در فاضلاب‌ از طریق‌ اختلاط‌ با آب‌ یا آب‌ پذیرنده‌.
۱۱ـ وسایل‌ و روشهای‌ مناسب‌: مناسب‌ترین‌ وسایل‌ یا روشهایی‌ که‌ استفاده‌ آن‌ با توجه‌ به‌ شرایط‌ محلی‌، درجه‌ پیشرفت‌ و امکانات‌ علمی‌ و فنی‌ و هزینه‌های‌ مربوط‌، رفع‌ یا کاهش‌ مؤثر آلوده‌کننده‌ها را امکان‌پذیر می‌سازد.
۱۲ـ میزان‌ و معیار (استاندارد): حدود مجاز و مشخصات‌ ویژه‌ای‌ که‌ با توجه‌ به‌ اصول‌ حفاظت‌ و بهسازی‌ محیط ‌زیست‌ برای‌ آلوده‌کننده‌ها و جلوگیری‌ از آلودگی‌ آب‌ تعیین‌ می‌شود.
۱۳ـ مسئول‌: شخص‌ حقیقی‌ که‌ اداره‌ یا تصدی‌ منابع‌ مواد آلودگی‌ از قبیل‌ کارخانجات‌، کارگاه‌ها و سایر تأسیسات‌ صنعتی‌ را خواه‌ برای‌ خود، خواه‌ به‌ نمایندگی‌ از طرف‌ شخص‌ یا اشخاص‌ حقیقی‌ و حقوقی‌ دیگر به‌ عهده‌ داشته‌ یا شخصاً به‌ طرق‌ مختلف‌ عامل‌ ایجاد آلودگی‌ است‌.
۱۴ـ مواد زائد سمی‌ و خطرناک‌: هر نوع‌ ماده‌ زائد آلوده‌کننده‌ یا ترکیبی‌ از مواد و ضایعاتی‌ که‌ دارای‌ قدرت‌ صدمه‌ و آسیب‌ زیاد به‌ سلامت‌ انسان‌ یا سایر موجودات‌ زنده‌ یا گیاهان‌ بوده‌ یا بر اثر تماس‌ و تکرار دارای‌ عوارض‌ سوء در آن‌ها باشد و قابلیت‌ آلوده‌ ساختن‌ آب‌ را دارد.
ماده‌ ۲ـ اقدام‌ به‌ هر عملی‌ که‌ موجبات‌ آلودگی‌ آب‌ را فراهم‌ نماید ممنوع‌ است‌.
ماده‌ ۳ـ سازمان‌ با همکاری‌ وزارتخانه‌های‌ نیرو، کشاورزی‌، جهادسازندگی‌، بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشکی‌ و سایر وزارتخانه‌ها و سازمانهای‌ ذیربط‌ حسب‌ مورد نسبت‌ به‌ بررسی‌ و شناسایی‌ کیفیت‌ آبهای‌ ایران‌ از لحاظ‌ آلودگی‌ اقدام‌ خواهد نمود.
تبصره‌ ۱ـ وزارت‌ بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشکی‌ در مورد آبهای‌ مشروب‌ از مرحله‌ آبگیر طبق‌ قوانین‌ و مقررات‌ خود عمل‌ می‌نماید.
تبصره‌ ۲ـ در مورد آلودگی‌ آبهای‌ دریا‌ها و دریاچه‌ها همچنین‌ رودخانه‌های‌ مرزی‌ با مواد نفتی‌ به‌ موجب‌ قانون‌ حفاظت‌ دریا و رودخانه‌های‌ مرزی‌ از آلودگی‌ با مواد نفتی‌ عمل‌ خواهد شد.
ماده‌ ۴ـ سازمان‌ موظف‌ است‌ نسبت‌ به‌ شناسایی‌ منابع‌ مختلف‌ مولد آلودگی‌ آب‌ به‌ طریق‌ مقتضی‌ اقدام‌ نماید. مسئولین‌ موظفند اطلاعات‌ و مدارک‌ مورد نیاز را در صورت‌ درخواست‌ در اختیار سازمان‌ قرار دهند.
تبصره‌ ۱ـ وزارتخانه‌های‌ کشور، بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشکی‌، کشاورزی‌، نیرو، صنایع‌، معادن‌ و فلزات‌ و جهادسازندگی‌ و حسب‌ مورد سایر مؤسسات‌ ذیربط‌ همکاری‌ لازم‌ را با سازمان‌ در اجرای‌ مفاد این‌ ماده‌ معمول‌ خواهند داشت‌.
تبصره‌ ۲ـ اطلاعات‌ و مدارکی‌ که‌ جنبه‌ محرمانه‌ دارد و توسط‌ مسؤلین‌ در اختیار سازمان‌ گذارده‌ می‌شود محرمانه‌ تلقی‌ شده‌ و جز در موارد قانونی‌ مورد استفاده‌ قرار نخواهد گرفت‌.
ماده‌ ۵ـ استانداردهای‌ مربوط‌ به‌ آلودگی‌ آب‌ با ذکر روشهای‌ سنجش‌ و سایر مقررات‌ مربوط‌ توسط‌ سازمان‌ و با همکاری‌ وزارتخانه‌ها و مؤسسات‌ مذکور در ماده‌ (۳) این‌ آیین‌نامه‌ تهیه‌ و به‌ مورد اجراء گذارده‌ می‌شود.
تبصره‌ـ در مورد مقررات‌ مربوط‌ به‌ تخلیه‌ هر نوع‌ فاضلاب‌ به‌ شبکه‌ عمومی‌ فاضلاب‌ شهر و جمع‌آوری‌، نگهداری‌ و حمل‌ و دفع‌ مواد زائد جامد کمیسیون‌ دائمی‌ متشکل‌ از نمایندگان‌ تام‌الاختیار وزارتخانه‌های‌ نیرو، بهداشت‌، درمان‌ و آموزش‌ پزشکی‌، کشور، صنایع‌، معادن‌ و فلزات‌ و سازمان‌ حفاظت‌ محیط‌زیست‌ و سایر سازمانهای‌ مسوول‌ آب‌ و فاضلاب‌ شهری‌ در وزارت‌ کشور تشکیل‌ و تصمیمات‌ اتخاذ شده‌ به‌ مرحله‌ اجراء گذارده‌ خواهد شد.
ماده‌ ۶ـ طبقه‌بندی‌ کلی‌ آبهای‌ پذیرنده‌ اعم‌ از سطحی‌ و زیرزمینی‌ و دریاچه‌ها و آبهای‌ ساحلی‌ با توجه‌ به‌ قدرت‌ جذب‌ و تصفیه‌ طبیعی‌ آلوده‌کننده‌ها بر حسب‌ اولویت‌ها و به‌ تدریج‌ توسط‌ سازمان‌ با همکاری‌ وزارتخانه‌ها و مؤسسات‌ مذکور در ماده‌ (۳) این‌ آیین‌نامه‌ تعیین‌ و اعلام‌ خواهد شد.
ماده‌ ۷ـ سازمان‌ موظف‌ است‌ طبق‌ برنامه‌ پیش‌بینی‌ شده‌ از فاضلاب‌ و مواد زائد جامد منابع‌ آلوده‌کننده‌ نمونه‌برداری‌ و نوع‌ و میزان‌ آلودگی‌ هر یک‌ از این‌ منابع‌ را مشخص‌ نماید. در صورتی‌ که‌ شدت‌ آلودگی‌ هر یک‌ از منابع‌ آلوده‌کننده‌ بیش‌ از استانداردهای‌ موضوع‌ ماده‌ (۵) این‌ آیین‌نامه‌ باشد سازمان‌ مراتب‌ را کتباً به‌ مسوول‌ مربوط‌ اخطار خواهد نمود که‌ در رفع‌ آلودگی‌ اقدام‌ نماید. در این‌ اخطاریه‌ نوع‌ آلودگی‌ و میزان‌ آن‌ و همچنین‌ مهلت‌ رفع‌ آلودگی‌ که‌ متناسب‌ با امکانات‌ تعیین‌ می‌گردد صریحاً قید خواهد شد.
تبصره‌ـ در مورد شهرک‌ها و مجتمع‌های‌ صنعتی‌ که‌ دارای‌ سیستم‌ فاضلاب‌ عمومی‌ هستند از فاضلاب‌ عمومی‌ شهرک‌ها و مجتمع‌های‌ صنعتی‌ و غیرصنعتی‌ نمونه‌برداری‌ شده‌ و اقدامات‌ لازم‌ برای‌ رفع‌ آلودگی‌ با مسئولیت‌ شرکت‌ و مجتمع‌ به‌ عمل‌ خواهد آمد. در مواردی‌ که‌ واحدهای‌ مستقر در این‌ شهرک‌ها و مجتمع‌ها فاضلاب‌ صنعتی‌ حاوی‌ مواد مسموم‌ فلزات‌ سنگین‌ داشته‌ باشند و از طریق‌ سیستم‌ فاضلاب‌ عمومی‌ قابل‌ کنترل نباشد بنا به‌ تشخیص‌ سازمان‌ حفاظت‌ محیط‌زیست‌ واحد مزبور موظف‌ به‌ ایجاد تصفیه‌ خواهد بود.
 ماده‌ ۸ـ مسئولین‌ مکلفند ظرف‌ مهلت‌ مذکور در اخطاریه‌ نسبت‌ به‌ رفع‌ آلودگی‌ در حد استاندارد اقدام‌ کنند در غیر این‌ صورت‌ براساس‌ ماده‌ (۱۱) قانون‌ حفاظت‌ و بهسازی‌ محیط‌زیست‌ از فعالیت‌ یا بهره‌برداری‌ منبع‌ مربوط‌ تا رفع‌ آلودگی‌ جلوگیری‌ خواهد شد.
 ماده‌ ۹ـ در صورتی‌ که‌ مسوول‌ منبع‌ آلوده‌کننده‌ با دلایل‌ و مدارک‌ قابل‌ قبول‌ سازمان‌ اثبات‌ نماید که‌ ظرف‌ مهلت‌ مقرر در اخطاریه‌ رفع‌ آلودگی‌ عملی‌ نمی‌باشد سازمان‌ می‌تواند مهلت‌ اضافی‌ مناسب‌ برای‌ این‌ گونه‌ منابع‌ قائل‌ شود مشروط‌ بر اینکه‌ ادامه‌ فعالیت‌ این‌ منابع‌ خطرات‌ جدی‌ برای‌ سلامت‌ انسان‌ و سایر موجودات‌ زنده‌ در بر نداشته‌ باشد.
 ماده‌ ۱۰ـ سازمان‌ در اجرای‌ وظایف‌ قانونی‌ خود مجاز است‌ هر یک‌ از منابع‌ آلوده‌کننده‌ را توسط‌ مأمورین‌ خود مورد بازرسی‌ قرار دهد، در صورتی‌ که‌بازرسی‌ هر یک‌ از منابع‌ به‌ موجب‌ قوانین‌ دیگر مستلزم‌ کسب‌ اجازه‌ از دادستان‌ باشد نسبت‌ به‌ اخذ نمایندگی‌ دادستان‌ اقدام‌ خواهد شد.
 تبصره‌ـ مسئولین‌ مکلفند در اجرای‌ مفاد این‌ آیین‌نامه‌ همکاری‌ لازم‌ را با مأمورین‌ سازمان‌ به‌ عمل‌ آورند.
 ماده‌ ۱۱ـ وزارتخانه‌های‌ صنایع‌، کشور، کشاورزی‌ و جهادسازندگی‌ هنگام‌ صدور مجوز احداث‌ و توسعه‌ واحد‌ها و مجتمع‌های‌ صنعتی‌ـ معدنی‌ـ کشاورزی‌ـ دامداری‌ـ مرغداری‌ و کشتارگاه‌ یا سایر مراجع‌ صدور مجوز واحد‌ها و مجتمع‌های‌ فوق‌ الذکر موظفند استاندارد‌ها و مقررات‌ لازم‌ الرعایه‌ موضوع‌ ماده‌ (۵) این‌ آیین‌نامه‌ را به‌ متقاضیان‌ ابلاغ‌ نمایند.
 صدور پروانه‌ بهره‌برداری‌ از واحدهای‌ مذکور موکول‌ به‌ رعایت‌ استاندارد‌ها و مقررات‌ فوق‌الذکر است‌.
 ماده‌ ۱۲ـ مراجع‌ مربوط‌، رونوشت‌ پروانه‌ تأسیس‌ و بهره‌برداری‌ صادر شده‌ برای‌ واحدهای‌ مذکور در ماده‌ (۱۱) را به‌ سازمان‌ ارسال‌ خواهند داشت‌.
 ماده‌ ۱۳ـ وزارتخانه‌های‌ مسکن‌ و شهرسازی‌، کشور و شهرداری‌ها و سازمان‌ها و واحدهای‌ تابع‌ آن‌ها حسب‌ مورد هنگام‌ تهیه‌ طرح‌های‌ جامع‌ و هادی‌ شهر‌ها، شهرک‌ها و مجتمع‌های‌ مسکونی‌ و بهداشتی‌ و شهرداری‌ها موقع‌ صدور پروانه‌ در شهر‌ها، استاندارد‌ها و مقررات‌ موضوع‌ ماده‌ (۵) این‌ آیین‌نامه‌ را باید به‌ اطلاع‌ طراحان‌ و مجریان‌ مربوط‌ برسانند.
 ماده‌ ۱۴ـ تخلیه‌ و پخش‌ فاضلاب‌ یا هر نوع‌ ماده‌ آلوده‌کننده‌ از منابع‌ متفرقه‌ به‌ آبهای‌ پذیرنده‌ به‌ میزان‌ بیش‌ از حد استاندارد ممنوع‌ است‌. انواع‌ و طبقه‌بندی‌ منابع‌ آلوده‌کننده‌ و متفرقه‌ توسط‌ سازمان‌ و با همکاری‌ وزارتخانه‌ها و مؤسسات‌ ذیربط‌ تعیین‌ خواهد شد.
 ماده‌ ۱۵ـ در مواردی‌ که‌ سازمان‌ بنابر دلایل‌ کافی‌ تشخیص‌ دهد کاهش‌ یا از بین‌ بردن‌ آلودگی‌ ناشی‌ از منابع‌آلوده‌کننده‌ موجود از طریق‌ دیگر بجز انتقال‌ آن‌ها به‌ نقاط‌ مناسب‌ امکان‌پذیر نمی‌باشد، طرحی‌ در این‌ مورد با همکاری‌ وزارتخانه‌های‌ کشاورزی‌، جهادسازندگی‌، صنایع‌، مسکن‌ و شهرسازی‌، نیرو و کار و اموراجتماعی‌ تهیه‌ و پس‌ از تصویب‌ هیأت‌ وزیران‌ به‌ مورد اجراء خواهد گذاشت‌.
 ماده‌ ۱۶ـ سازمان‌ مجاز است‌ در مواقعی‌ که‌ ضرورت‌ ایجاب‌ نماید استفاده‌ از وسایل‌ و روشهای‌ مناسب‌ را برای‌ منابع‌ متفرقه‌ برقرار نماید.
 ماده‌ ۱۷ـ رقیق‌ کردن‌ در مرحله‌ تخلیه‌ به‌ عنوان‌ تصفیه‌ ممنوع‌ است‌ مگر در موارد خاصی‌ که‌ به‌ تشخیص‌ سازمان‌ خطرات‌ آلودگی‌ محیط‌زیست‌ را در بر نداشته‌ باشد.
 ماده‌ ۱۸ـ مسئولین‌ مکلفند تدابیری‌ اتخاذ نمایند تا در مواقع‌ اضطراری‌ که‌ تصفیه‌ فاضلاب‌ها به‌ هر علتی‌ متوقف‌ می‌شود از تخلیه‌ مستقیم‌ فاضلاب‌ به‌ آبهای‌ پذیرنده‌ خودداری‌ نمایند.
 ماده‌ ۱۹ـ در مواردی‌ که‌ به‌ استناد ماده‌ (۱۱) قانون‌ حفاظت‌ و بهسازی‌ محیط‌زیست‌ و تبصره‌ آن‌ دستور ممانعت‌ از کار و فعالیت‌ کارخانه‌ یا کارگاهی‌ صادر می‌شود، مراتب‌ به‌ دادستان‌ حوزه‌ قضایی‌ مربوط‌ برای‌ صدور دستورهای‌ لازم‌ اعلام‌ می‌شود.
 ماده‌ ۲۰ـ سازمان‌ به‌ منظور پیشگیری‌ از آلودگی‌ آب‌ و تشویق‌ کلیه‌ مسئولین‌ منابع‌ آلوده‌کننده‌ به‌ رفع‌ آلودگی‌ و ایجاد انگیزه‌ برای‌ یافتن‌ وسایل‌ و روشهای‌ مناسب‌ و تحقیق‌ در این‌ زمینه‌ تدابیر لازم‌ را اتخاذ و به‌ مورد اجراء خواهند گذاشت‌.
 ماده‌ ۲۱ـ تشریفات‌ ابلاغ‌ اخطاریه‌ توسط‌ سازمان‌ به‌ مسئولین‌ منابع‌ آلوده‌کننده‌ تابع‌ قانون‌ آیین‌ دادرسی‌ مدنی‌ می‌باشد.
 ماده‌ ۲۲ـ چنانچه‌ تخلف‌ از مقررات‌ این‌ آیین‌نامه‌ موجب‌ ورود هرگونه‌ خسارت‌ به‌ محیط‌زیست‌ آبزیان‌ و منابع‌ طبیعی‌ شود، دادگاه‌ حسب‌ درخواست‌ سازمان‌، مسئولین‌ را به‌ پرداخت‌ و جبران‌ خسارت‌ وارد شده‌ محکوم‌ خواهد کرد.
 
آیین‌نامه‌ جلوگیری‌ از آلودگی‌ آب‌ (موضوع‌ تصویبنامه‌ شماره ۹۰۳۰۲ مورخ ۲۸/۹/۱۳۶۴) لغو می‌شود.

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:۱٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٢

«کاریز، ابتکار ایرانیان برای دست‌یابی به آب»


«کاریز، ابتکار ایرانیان برای دست‌یابی به آب»
واژه «کاریز» واژه‌ای پارسی است و در اصل «کهریز» بوده است. واژه قنات کلمهٔ پارسی معرب‌شده است. در ایران خاوری و افغانستان و آسیای میانه واژهٔ کاریز بیشتر کاربرد دارد و در ایران باختری واژهٔ قنات. قنات خود عربی شدهٔ «کنات» پارسی است که از ریشهٔ فعل کندن گرفته شده است. جمع «قنات» را «قنوات» گویند. کاریز یا قنات یا کهریز به راهی که در زیر زمین کنده شود تا آب از آن جریان یابد می‌گویند. کاریز کانالی است که از دیرباز برای مدیریت آب در زمین می‌ساخته‌ا
رشته چاهی است که از «چاه مادر» سرچشمه می‌گیرد و ممکن است هزار‌ها متر به‌طول بیانجامد که سرانجام آب این کاریز‌ها برای شرب و کشت و کار به سطح زمین می‌رسند و در جای معینی به روی زمین می‌آیند. ایرانیان باستان در چندین هزار سال قبل دست به این ابتکار جدید زده و آن‌را کاریز یا کهریز نام نهادند. با این اختراع که در نوع خود در جهان تاکنون بی‌نظیر بوده است، می‌توان مقدار قابل توجهی از آب‌های زیرزمینی را جمع آوری کرد و به سطح زمین رساند، که همانند چشمه‌های طبیعی، آب آن در تمام طول سال بدون هیچ کمکی از درون زمین به سطح آن (زمین) جاری شود.
کاریز که توسط ایرانیان اختراع شده، هزاران سال قدمت دارد. قدمت بسیاری از کاریزهای ایران، از پنج، شش هزار سال متجاوز است و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد. با وجود این‌که چندبن هزار سال از اختراع آن می‌گذرد، با این وجود هنو‌ز هم این روش استفاده از آب، در قسمت مهمی از روستا‌ها و مناطق مسکونی و کشاورزی و دام‌داری کشور معمول و متداول است و حتا یکی از ارکان اصلی کشت و زرع در نواحی خشک است. این اختراع که امروزه شهرت جهانی پیدا کرده، بعد‌ها از ایران به بسیاری از کشورهای جهان انتقال یافته و مورد استفاده مردم در دیگر نقاط دنیا قرار گرفته‌است. طولانی‌ترین کاریز جهان و عمیق‌ترین چاه مادر در حوالی «گناباد» از توابع خراسان است که ۷۰ کیلومتر طول آن است و عمیق‌ترین چاه مادر کاریزهای ایران به روایتی ۴۰۰ متر و به روایت دیگر ۳۵۰ متر عمق دارد و آن مربوط به کاریز «قصبه» گناباد است. کندن آن به دوره هخامنشی و یا قبل از آن می‌رسد.
 کاریز که توسط ایرانیان اختراع شده، هزاران سال قدمت دارد. قدمت بسیاری از کاریزهای ایران، از پنج، شش هزار سال متجاوز است و عمری برابر با تاریخ کهن ایران دارد
 «هانری‌گوبلو» معتقد است که کاریز، ابتدا یک فن آب‌یاری نبوده، بلکه به‌طور کامل از تکنیک معدن نشات گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوری آب‌های زیرزمینی مزاحم (زه آب‌ها) به هنگام حفر معادن بوده‌است.
تردیدی نیست که در گستره فرهنگی ایران، از معادن «مس» و احتمال «روی» موجود در کوه‌های زاگرس، در هزاره دوم قبل از میلاد مسیح بهره‌برداری شده ‌است. کاریز، تشکیل شده از یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک مجرای تو‌نل مانند زیرزمینی و چندین چاه عمودی که مجرا یا تو‌نل زیر زمینی را در فواصل مشخص با سطح زمین مرتبط می‌سازد، دارد. چاه‌ها که به آن‌ها در موقع حفر، می‌له هم گفته می‌شود، علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خارج، عمل تهویه کانال زیرزمینی را نیز انجام می‌دهند و راه ارتباطی برای لای‌روبی، تعمیر و بازدید از داخل کاریز نیز به شمار می‌روند.
آغاز کاریز‌‌ همان دهانه کاریز است که «مظهر کاریز» نیز نامیده می‌شود. مظهر کاریز جایی است که آب از دل کاریز بیرون می‌آید و ظاهر می‌شود و می‌تواند برای آب‌یاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. قسمت انتهایی کاریز، «پیش‌کار کاریز» نامیده می‌شود که در آخرین قسمت آن‌، چاه مادر کاریز قرار گرفته‌است. قسمت‌هایی از کاریز که با حفر آن‌ها هنوز آب بیرون نمی‌آید «خشکه کار» و قسمتی که آب‌دار است (قسمت انتهایی) قسمت «آبده کاریز» نامیده می‌شوند.
کندن کاریز معمول از مظهر آنکه‌‌ همان سطح زمین خشک است، شروع و به مناطق آبده چاه مادر، ختم می‌شود. بنابراین، اول دهانه کاریز یا هرنج که خشک است و بعداز آن اولین چاه‌ها یا می‌له‌ها که این‌ها هم خشک است و آب ندارند و به اصطلاح قسمت خشک کار کاریز نامیده می‌شوند، حفر می‌شوند. بعد کار به طرف قسمت بالادست که‌‌ همان قسمت‌های آبده و بیشتر آبده زمین است، ادامه پیدا می‌کند. طول یک رشته کاریز که در میزان آب‌دهی آن نیز موثر است. نسبت به شرایط طبیعی متفاوت است. این شرایط بستگی به شیب زمین و عمق چاه مادر دارد. از طرف دیگر هرچه سطح آب زیرزمینی پایین‌تر باشد، عمق چاه مادر بیشتر می‌شود. مهم‌ترین عاملی که طول کاریز را مشخص می‌کند، شیب زمین است. هرچه شیب زمین کمتر باشد طول کاریز بیشتر و هرچه شیب بیشتر باشد طول کاریز کمتر خواهد بود.
تنها قنات دو طبقه جهان قنات دوطبقه «مون اردستان» در محله مون یکی از محلات شهرستان اردستان در استان اصفهان واقع است. این قنات در این محله شامل دو طبقه ‌است که که در هر طبقه آن آبی مسقل جریان دارد جالب این‌جاست که آب هیچ یک به دیگری نفوذ نمی‌کند این قنات ۸۰۰ سال پیش احداث شده است. سیستم استخراج در کاریز طوری است که آب بدون کمک و صرف هزینه فقط با استفاده از نیروی ثقل از زمین خارج می‌شود. با توجه به چاه‌ها و کاریزهای موجود‌، آب کاریز در مقابل آبی که از چاه استخراج می‌شود، ارزان‌تر تمام می‌شود. آب کاریز دایمی است و در مواقع اضطراری کشت و زراعت و در مواقع حساس (نیاز به آب) ‌، قطع نمی‌شود. منابع آب زیر زمینی توسط کاریز دیر تمام می‌شوند و استفاده طولانی دارند، هر چند به‌طور دایم آب‌ها، چه مصرف شوند و چه نشوند، خارج می‌شوند. کاریز دارای مزایای بسیار زیادی است که در این‌جا فقط به تعداد محدودی از آن‌ها اشاره شده است.
در زمین‌های هموار و نواحی‌ای که زمین شیب کافی ندارد و نیز زمین‌های خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر کاریز نیست. آب کاریز، به‌طور دایم جریان دارد و قابل کنترل نیست. به‌همین خاطر کاریز مدام باعث تخلیه آب زیرزمینی می‌شود. در فصولی که به آب احتیاج نیست و یا احتیاج به آب خیلی کم است، امکان جلوگیری از جریان و یا کنترل کاریز وجود ندارد. کاریز به‌خاطر اینکه در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیستند و دارای نوسان زیادی هستند، نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی خیلی حساسیت دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد و همین‌طور در فصول و سال‌های خشک، آب کاریز کم می‌شود. کاریز نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال این‌ها آسیب‌پذیر‌تر است و خرابی در کاریز‌ها بعضی مواقع طوری است که احیا مجدد آن‌ها یا ممکن نیست و یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.
پژوهش‌گران به ‌اتفاق معتقدند که بهره‌برداری از قنات ابتدا در ایران صورت گرفته و در دورهٔ هخامنشی توسط ایرانیان به عمان، یمن و شاخ آفریقا نیز راه یافت سپس مسلمانان آن‌را به اسپانیا بردند. مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کاریز‌ها در ایران، افغانستان و تاجیکستان وجود دارد. در حال حاضر در ٣۴ کشور جهان قنات وجود دارد ولی چهل‌هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیشتر از مجموع قنات‌ها در سایر کشورهای جهان است. مهم‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های کویری خراسان، یزد، کرمان، مرکزی و فارس وجود دارد. قنات یا کاریز یکی از شگفت‌انگیز‌ترین کارهای دسته‌جمعی تاریخ بشری است که برای رفع یکی از نیازهای مهم و حیاتی جوامع انسانی، یعنی آب‌رسانی به مناطق کم آب و تامین آب شرب انسان، حیوان و زراعت و با کار گروهی و مدیریت و برنامه‌ریزی به وجود آمده است.
این پدیدهٔ شگفت‌انگیز آب‌رسانی از دیرباز و از عصر آهن به‌عنوان یکی از منابع تامین آب شرب و کشاورزی در مناطقی که با خطرات خشک‌سالی در فلات ایران روبه‌رو بوده‌اند، نقش کلیدی و موثری در نظام اقتصادی و حیات اجتماعی کشور داشته و موجب شکوفایی اقتصاد کشاورزی و ایجاد کار و فعالیت‌های متعدد شهری و روستایی و باعث آرامش مردم بوده است. به گواه تاریخ، و کشفیات باستان‌‌شناسی این فن‌آوری مهم از ابتکارات ویژهٔ ایرانیان بوده و به تدریج، به سایر مناطق جهان، از جمله منطقهٔ اروپای غربی، شمال آفریقا، چین و حتا به بخش‌هایی از آمریکای جنوبی چون شیلی راه یافته است.
تاریخ قنات در ایران به‌طور مشخص، به دورهٔ ایران باستان و ماقبل کتابت و به عصر آهن بر می‌گردد. تمدن شهر سوخته و تمدن «هکمتانه» و وجود قنات در این شهر دلیل روشنی بر ساخت قنات در دورهٔ ماقبل هخامنشی است. یکی از قدیمی‌ترین اسناد مکتوب شناخته شده که در آن به قنات اشاره شده، شرح هشتمین نبرد «سارگون دوم»، (پادشاه آشور است که در سده هشتم قبل از میلاد می‌زیسته) علیه امپراطوری اوراتور در سال ٧١۴ قبل از میلاد مسیح است (محقق فرانسوی گوبلو به کمک یک لوح بزرگ مسی که با خط میخی و به زبان «آکادی» نوشته شده، از آن مطلع شده است.
این لوح، اکنون در موزهٔ لوور پاریس موجود است.) سارگون از کوه‌های زاگرس می‌گذرد و به ناحیه‌ای واقع در اطراف شهر «اوهلو» (مرند کنونی) در حدود ۶٠ کیلومتری شمال غرب تبریز در شمال دریاچهٔ ارومیه می‌رسد. «گوبلو» متوجه می‌شود که در این ناحیه رود وجود ندارد. با این حال ناحیه‌ای است که با آب‌یاری سبز و خرم شده، اما او از این امر تعجب نمی‌کند برای اینکه او در دشت‌هایی فرمان‌روایی کرده که چنین تکنیک‌ها یا سیستم‌هایی از حداقل دو هزار سال پیش در آن‌ها معمول بوده است اما آن‌چه که او را شگفت‌زده می‌کند، بی‌اطلاعی از منشا این آب‌ها بوده است. به‌طور قطع، سارگون موفق شد که قنات را ببیند. اما این قنات‌ها را چه کسانی ساخته‌اند؟ و چه کسی این تکنیک را به منطقه آورده است؟
به استناد کتیبهٔ سارگون، اورسای اول پادشاه هم‌ عصر او بوده که اولین قنات را احداث کرده است. بنابراین فرمان‌روای آشور، رواج این تکنیک را که به گفتهٔ او پدیده‌ای تازه بوده است، به اهالی «اوراتور» نسبت می‌دهد. از طرف دیگر در ناحیهٔ دریاچه وان (که در آن زمان جز خاک ایران بوده) ناظری در آغاز قرن هشتم قبل از میلاد، به وجود ٢١ رشته قنات اشاره کرده است. در کتابی تحت عنوان «‌ارمنستان در گذشته و حال‌ «نوشتهٔ «له‌مان»، مورخ ١٩٢۵، آمده است که ابداع قنات به اوراتور‌ها تعلق دارد و می‌دانیم که اهالی اوراتور، اعقاب بلافصل ارمنی‌ها هستند. برابر مطالب اوستایی و مطابق «شاه‌نامهٔ فردوسی»، «هوشنگ مخترع» قنات بوده است و «جم» یا «جمشید مخترع لباس»، تبر، شمشیر، بیل و ادوات کشاورزی است می‌دانیم که شاهان پیش‌دادی براساس داستان‌های شفاهی تا دورهٔ زرتشت ادامه داشتند و این روایت‌ها تا زمان فردوسی در میان مردم نیز نقل می‌شدند این داستان‌های شفاهی ریشهٔ هفت تا ده هزار ساله دارند.
اشغال فلات ایران از سوی ماد‌ها و پارس‌ها با ایجاد شهرهای بزرگ و باشکوه هم‌راه است مانند شهرهای اکباتان (همدان) و پاسارگاد پایتخت قدیمی امپراطور ماد که از سوی «کوروش دوم» بنیان گذاشته شد. هم‌چنین تخت‌جمشید که داریوش اول آن را در نزدیکی پاسارگاد به‌وجود آورد و به‌صورت پایتخت هخامنشیان درآمد. شهر «‌راگس» یا راجس (ری) در چند کیلومتری شهر ری کنونی یکی از پرجمعیت‌ترین شهر‌ها بود. تمامی این شهر‌ها با استفاده از سیستم قنات توانستد آب خود را تامین کنند و به حیات خود ادامه دهند زیرا در آن زمان رود‌ها و یا چشمه‌هایی بیش از امروز وجود نداشته است. اما به هر حال قدیمی‌ترین قنات ثبت‌شده در تاریخ به سه‌هزار سال پیش (٣٠ قرن قبل)، برمی‌گردد که در آذربایجان و ارمنستان حفر شده است.
 حدود ۵٠٠ سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧۵٠ میلادی مسلمانان بنی‌امیه این فن را ازآن‌جا به اسپانیا منتقل کردند
در پی آن، در دورهٔ «داریوش بزرگ» (۴٨۶-۵٢١ ق. م) که اوج شکوفایی و اقدامات آب‌یاری و حفر کاریز در سرتاسر فلات ایران به‌شمار می‌رود. قنات‌های متعددی در قلمرو فلات ایران و در عمان و مصر حفر شده است. براساس کاوش‌های باستان‌‌شناسی این باور وجود دارد که کاریزهای ایجاد شده در نواحی جنوبی خلیج‌فارس، خراسان، یزد و کرمان در دورهٔ هخامنشیان ساخته شده و قنوات قدیمی قم و بسیاری دیگر از مناطق ایران در عصر ساسانیان و قنوات تهران در دورهٔ صفویه و قاجاریه حفر شده است. از مطالعهٔ کتب قدیم و آثار باستانی ایران پی‌ می‌بریم که کندن کاریز و تعمیر آن و آب‌یاری و زراعت کاری مقدس محسوب می‌شده است. در «وندیداد» که زرتشتیان آن را کتاب الهی می‌دانند و بعضی نیز آن را دانش‌نامه فرهنگ باستان محسوب می‌کنند چنین جملاتی وجود دارد: «سوگند یاد می‌کنم به جاری‌کردن آب خنک در خاک خشک (کاریز) و عمارت راه و سوگند یاد می‌کنم به زراعت و کاشتن درخت میوه.»
آقای گوبلو، دانشمند فرانسوی که حدود بیست‌سال در ایران اقامت داشته و در زمینهٔ آب در ایران کار کرده است، این سیستم باستانی دست‌یابی به آب زیرزمینی را قابل مطالعه می‌یابد و بر این اساس وقتی به وطن خود (فرانسه) برمی‌گردد موضوع دکترای خود را قنات انتخاب می‌کند و با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از ۵٣۴ منبع علمی، تحقیقی، کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان «قنات فنی برای دست‌یابی به آب در ایران» می‌نویسد او در این نوشتهٔ خود ثابت می‌کند که قنات اختراع ایرانیان است و ده‌ها قرن هم قدمت دارد در حالی که چینی‌ها فن قنات را تازه چند قرن پس از ایرانیان آموخته‌اند، گوبلو در کتاب خود که در سال ١٩٧٩ انتشار یافته می‌نویسد:
 «همه چیز دال بر آن است که نخستین قنات‌ها در محدودهٔ فرهنگی ایران ظاهر شده‌اند و انگیزهٔ اصلی از حفر قنات، باور و فرهنگ یک‌ جانشینی و توسعهٔ کشاورزی و آبادی بوده است به‌طوری که این صنعت در میان ترک‌های شرقی و اعراب که فرهنگ کوچ‌نشینی داشته‌اند رونق نیافته است.» گوبلو ده‌ها صفحه از کتاب خود را به بررسی صادر‌شدن فن قنات از ایران به دیگر کشورهای شرق و غرب و غیره اختصاص داده است اما برای جلوگیری از طولانی‌شدن مقاله فقط به ذکر نکات زیر که در واقع نتیجه‌گیری کوچکی از نوشته‌های مهم این دانشمند فرانسوی است اکتفا می‌شود، این دانشمند در نتیجهٔ سال‌ها تحقیق و نیز سفر به کشورهای مختلف و هم‌چنین استفاده از صد‌ها منبع، معتقد است که خواست‌گاه اصلی قنات ناحیهٔ آذربایجان غربی ایران و ارمنستان فعلی در منطقهٔ معادن سرب این نواحی می‌باشد و این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی، در محیط فرهنگی ایران در اوایل هزارهٔ اول قبل از میلاد مسیح، اختراح شد و سپس به سرعت در دیگر نقاط کشور و در خارج از آن رواج یافت این فن دست‌یابی به آب زیرزمینی در سال‌های ٨٠٠ قبل از میلاد به وسیلهٔ کشاورزان در داخل فلات ایران رواج پیدا کرد و از آن‌جا به سایر نقاط جهان گسترش یافت.
به‌عنوان مثال حدود ۵٠٠ سال قبل از میلاد مسیح ایرانیان، آموزش فن حفر قنات را به مصر و حدود ٧۵٠ میلادی مسلمانان بنی‌امیه این فن را ازآن‌جا به اسپانیا منتقل کردند و سپس از آن‌جا به مراکش منتقل شد و حدود سال ١۵٢٠ میلادی به آمریکا به ویژه منطقهٔ لس‌آنجلس فعلی، انتقال یافت (به موجب بررسی‌ها، آب لس‌آنجلس آمریکا ابتدا به وسیلهٔ قنات تامین می‌شده است) و در سال ١۵۴٠ میلادی به ناحیهٔ پی‌کارد شیلی منتقل شده است. بررسی‌های گوبلو ثابت می‌کند که سیستم قنات تازه در سال ١٧٨٠ یعنی در حدود ٢٢۵ سال قبل به چین شرقی (ناحیه تورفان) رسیده است.

انواع قنات

 الف -قنات دو طبقه
این قنات‌ها که تعداد آن‌ها زیاد است ولى متاسفانه شناخته شده نیستند، در ناحیه‌اى که دو طبقه لایه‌ی آب‌دار به‌وسیله یک قشر غیرقابل نفوذ از یک‌دیگر جدا شده‌اند حفر مى‌کردند. در بسیارى از قنات‌ها مشاهده مى‌شود که در قسمتى از قنات دو کانال بر روى یک‌دیگر حفر شده و قبل از آفتابى شدن قنات، آب آن‌ها روى هم‌دیگر ریخته و تشکیل یک قنات واحد را مى‌دهد. یکى از بهترین نمونه‌هاى این نوع را در «اردستا» نمى‌توان دید. قنات دو طبقه «موناردستان» از دو کانال موازى که بر روى هم قرار گرفته و در چاه‌هاى عمودى مشترک هستند، تشکیل شده است. کانال رویی حدود ۲۰۰ متر دور‌تر از کانال زیرین، آفتابى مى‌شود و سپس در پایین دست، در محلى به‌نام محله سیدهاى اردستان به هم‌دیگر متصل مى‌شوند. تشخیص و احداث این نوع قنوات بستگى به‌وجود لایه‌هاى آب‌دار بر روى یک‌دیگر و تخصص معمار قنات دارد. شکل (مقاطع طولى ارتفاع انواع قنات) مقاطع انواع قنات‌ها را نشان مى‌دهد‌.
- بدون نیاز به نیروى محرکه و سرمایه‌گذاری، آب در اثر خاصیت جاذبه زمین جارى مى‌شود و مورد استفاده قرار مى‌گیرد.
- آب در کانال‌هاى سرپوشیده جریان یافته، تبخیر به حداقل رسیده و احتمال آلودگى نیز کم مى‌شود.
- قنات‌ها اگر حفاظت و لای‌روبى شوند به‌عنوان یک منبع دایمى آب براى سال‌ها و حتى قرن‌ها مى‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.
- هزینهٔ حفر قنات‌ها عمومن به‌علت قدمت‌ آن‌ها در ایران مستهلک‌شده و در حال حاضر به‌عنوان یک منبع سرمایه‌گذارى نشده تلقى مى‌شود.
- با اتکا به قنات، در مناطق بیابانى و دورافتاده اجتماعات انسانى تشکیل‌شده و زندگى در مناطق خشک ایران شکل گرفته است. ‌
-  اصولا آب قنوات گوارا‌تر از آب چاه‌ها است به‌خصوص این‌که در فصول گرم، خنک و در فصول سرد، نسبتن گرم است. ‌
 ب- منگل
قناتى است که منبع تغذیهٔ آن رودخانه دایمى است. گاهى وجود ارتفاعات مانع رسیدن آب رودخانه به منطقه‌اى مشخص مى‌شود. در این صورت با حفر یک منگل، آب رودخانه را که در سطح زمین جارى است، مجددن به زیر زمین برده و سپس آن را با استفاده از شیب مناسبى که در منطقه مورد نظر ایجاد مى‌کنند، به سطح زمین مى‌آورند. یکى از بهترین انواع قنات‌هاى منگل منظومه «شمس‌آباد» کرج است که با تغذیه از کردان رود در زیر جاده تهران، قزوین جارى است. این روش نیز به‌منظور استفاده از آب تعدادى از رودخانه‌هاى دایمى در ایران توصیه مى‌شود.

 ج - قنات سدى
این قنات‌ها در جنب سدهایى احداث مى‌شود که به‌منظور تامین آب قنات در بستر یک مسیل یا آب‌راهه بنا شده است. در فصول بارندگى سیلاب‌ها و هرز آب‌ها در پشت این سد‌ها جمع شده و به‌تدریج در زمین نفوذ نمى‌کند و قناتى که در مجاورت سد مذکور احداث شده است از آب‌هاى نفوذى سد به زمین تغذیه مى‌کند. به‌نظر مى‌آید که این روش در بسیارى از مناطق کوهستانى ایران به‌منظور تامین آب روستاییان قابل اجرا باشد. براى مثال‌ بهترین نمونه از این قنات‌ها، قنات جندق است.

 

 

 د- چشمه قنات
این نوع قنات‌ها عموم در مناطق کوهستانى حفر مى‌شود. طول این قنات‌ها معمولاً کم و چاه‌هاى عمومى آن بسیار محدود و گاهى حتا بدون چاه عمومى است. در این نوع قنوات با حفر کانالى از لایه‌هاى غیرقابل نفوذ آب را به سطح زمین عبور مى‌دهند. هزینه نگه‌دارى این قنات‌ها معمولا کم و آب آن‌ها نسبت به مقدار نزولات جوى و میزان برف‌گیرى ارتفاعات تغییر مى‌کند.
 م- قنات موتورى

این اصطلاح که در سال‌هاى اخیر در روستا‌ها عنوان شده، به قنواتى اطلاق مى‌شود که آب آن، براساس خاصیت جاذبه زمین قادر نیست در سطح مزرعهٔ مورد نظر آفتابى شده و مورد استفاده قرار گیرد. گاهى اتفاق مى‌افتد که به‌علت اشتباه در محاسبه شیب قنات، آب در منطقه موردنظر بر روى زمین نمى‌آید و با مزرعه اختلاف ارتفاع پیدا مى‌کند و یا این‌که لای‌روبى و کف‌شکنى برخى از قنات‌هاى متروک، باعث پایین افتادن سطح آب و ایجاد اختلاف با مزرعه مى‌شود. در چنین قنات‌هایى به‌وسیله موتور پمپ، آب را به سطح زمین مى‌آورند مورد استفاده کشاورزى قرار مى‌دهند. یکى از نمونه‌هاى بازر آن «قنات سرافرازیه» در منطقه «ابوزید آباد» کاشان است که در موقع حفر مقنى نتوانسته است شیب متناسب را براى قنات محاسبه کند و در نتیجه آب در منطقهٔ موردنظر آفتابى نشده و صاحب قنات بالاجبار آب را از قنات به‌وسیله موتور به سطح زمین آورده است.


 ی - قنات جلگه‌اى یا قنات دشتى
این نوع قنات عمومن در دامنهٔ کم شیب کوهستان‌ها و یا جلگه‌ها حفر مى‌شود. طول این قنات اغلب زیاد است و در ارتباط با عوامل «توپوگرافى» و فاصلهٔ لایه‌هاى آب‌دار تا سطح زمین (عمق مادر چاه‌ها) تغییر مى‌یابد.

منابع


مجموعه مقالات کنفرانس ملی قنات ۱۳۸۲ گناباد، مقاله قنات میراث فرهنگی و علمی ایرانیان، «محمد عجم»
جغرافیای مفصل ایران، دکتر «ربیع بدیعی»، انتشارات اقبال
قنات‌های تفت دکتر «محمد حسین پاپلی یزدی» و مهندس «مجید لباف خانیکی» ناشر معاونت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهش‌کده مردم‌شناسی
شناخت اساطیر ایران، «جان راسل هینلز» ترجمه و تالیف «باجلان فرخی»
قنات، فنی برای دستیابی به آب، «هانری گوبلو»
قنات و تاثیر آن در تمدن و فرهنگ «فیروز منصوری»

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:۱۳ ‎ق.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢٢

برداشت بی رویه آب و گودال شدن دشتهای ایران

برداشت بی رویه آب، دشت های ایران را گودال می کند

ایران از جمله کشورهایی است که در منطقه خشک واقع شده و ریزش باران در این کشور کم است. به همین منظور استفاده از سفره های آب زیر زمینی از دیرباز در ایران مرسوم بوده است.

اسماعیل کهرم، استاد دانشگاه و کارشناس محیط زیست با تاکید بر این مسئله که نگرانی از فرو نشتن دشت ها در ایران مدتها است که توسط کارشناسان مطرح می شود، به قرار گرفتن ایران در منطقه آب و هوایی خشک اشاره می کند و می گوید یکی از راهها برای تامین آب، که به شکل غیر معمول از آن استفاده شده، برداشت از سفره های زیر زمینی است؛ اما مسئله این است که این آبهای زیر زمینی هم پایان پذیرند.

آقای کهرم با اشاره به از بین رفتن سفره های آب زیرزمینی در یزد و کرمان گفته است این تخریب ها سبب شده قنات هایی با قدمت چند صد ساله از بین بروند. به گفته او، آبهای زیر زمینی مثل ستون عمل می کنند و سطح خاک بالای سر را نگه می دارند. در نتیجه اگر مقدار زیادی از آب زیر زمینی مصرف شود، سطح فوقانی خاک فرو می ریزد و این رویداد در بسیاری از دشت های پهناور کاملا دیده شده است از جمله در بخشی از دشت بیستون.

محمد درویش کارشناس محیط زیست و منابع طبیعی می گوید در سالهایی که ایران با خشکسالی روبرو می شود فشار مضاعفی بر سفره های آب زیرزمینی می آید. او با اشاره به آمارها می گوید ایرانی ها در سال حدود هفت تا نه میلیارد مترمکعب بیش از ورودی آب به سفره های زیر زمینی ، از آن برداشت می کنند. این روند سبب شده در طول ۳۰ سال از ۱۹۷۱ تا ۲۰۰۱ در حدود ۱۵ متر سطح آب زیر زمینی  در کل کشور افت پیدا کند. این رقم بسیار زیاد است و باعث شده در برخی از مناطق در ایران زمین بیش از نیم متر نشست کند از جمله در دشت کبودر آهنگ و دشت جنوب تهران.


برخی از صاحبنظران بخشی از این برداشت های بی رویه از سفره های آب زیر زمینی را ناشی از سیاست های غلط نهادهای دولتی و عدم برنامه ریزی برای تغییر الگوها می دانند.

آقای کهرم با یادآوری مصوبه مجلس برای حفر چاه در سراسر ایران برای برداشت آب از سفره های آب زیر زمینی می گوید که چنین کاری به آن معنا است که "ما به شکل غیر منطقی منابع آب زیر زمینی را تاراج کنیم."

این کارشناس تنها راه برای نجات سفره های زیرزمینی را صرفه جویی در مصرف آب می داند و می گوید که حفر چاه های جدید باید ممنوع شود. او می گوید دریاچه پریشان در استان فارس به دلیل حفر بیش از ۷۵۰ حلقه چاه خشک شد

به اعتقاد برخی کارشناسان با استفاده از روش های نوین آبیاری و همچنین استفاده از پساب های شهری تصفیه شده می توان بهره برداری از سفره های زیر زمینی را کاهش داد. در غیر این صورت، فرونشست ها سبب تغییرات مخرب و متعدد می شود.

آقای درویش در این خصوص گفته است که خیلی از دکل های انتقال برق، پلها و راههای خط آهن در اثر فرو نشستن خاک در دشتها دچار صدمه می شوند. این فرو نشست ها بسیاری از اراضی کشاورزی را هم از بین می برد و این کاملا در دشت قهاوند قابل مشاهده است.

آقای درویش به بی بی سی گفت برداشت بی رویه آب از ذخایر سفره های زیر زمینی "در درازمدت سبب افزایش ناپایداری سرزمین می شود و کشوری که پایداری اکولوژی خود را از دست می دهد به این راحتی قادر به برگرداندن آن نیست." او گفت "اگر در این منطقه تخریبی رخ دهد، جانوران، گیاهان و چشم اندازهای طبیعی از بین می روند و شرایط طبیعی به ما اجازه بازیافت یا احیا مجدد را نمی دهد."

بررسی و تحقیقات سازمان نقشه برداری درباره پدیده فرونشستن دشت های ایران چندی است آغاز شده اما به دلیل مشخص نبودن بودجه مورد نیاز، این بررسی ها با روند مناسبی ادامه پیدا نکرده است. کارشناسان معتقدند در این شرایط باید بررسی ها با تخصیص بودجه مناسب به دقت انجام شود. خطر فرو نشت جدی است و در برخی مناطق حتی با بارندگی مناسب هم امکان بازگشت به شرایط عادی وجود ندارند

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱:۳۳ ‎ق.ظ ; ۱۳٩٠/٢/۱٥

شگفتی در دل خاک

پیرامون قنات و ویژگیهای آن در آینده مطالب گسترده تر در این وبلاگ نوشته می شود

قنات، نماد تلاش ایرانیان است برای دستیابی به آب. تلاشی که به گواهی اسناد تاریخی به پیش از میلاد می رسد. اگر این ادعا که مسافت شاخه های اصلی و فرعی قنات های ایرانی، فاصله ی کره ماه را با زمین پر می کند، تنها یک تمثیل شاعرانه هم باشد، چیزی از شگفتی این کوشش طاقت فرسای پیشینیان ما نمی کاهد. سابقه تاریخی قنات در ایران به صورت مستند، در کتیبه های سارگون دوم، پادشاه آشور (۷۰۵-۷۲۲ ق.م.) ذکر شده است.

تکنیک قنات در ایران زاده شده، در ایران توسعه یافته و از این سرزمین به سرزمین های دیگر راه یافته است . هانری گوبلو * خاستگاه قنات را شمال غربی ایران فعلی می داند. طبق فرضیه ی او در گستره فرهنگی ایران، قنات به وسیله معدن کاران آکادی ابداع شده است. این معدن کاران به دنبال سنگ معدنی مس، کوه های زاگرس را کاوش می کرده اند که با برخورد به سفره های آب زیرزمینی دچار مشکل شده اند. آنها این مشکل را با ایجاد زهکش در کف معدن حل کرده و به طور تصادفی به تکنیک قنات دست یافته اند.

قنات نه تنها در پهنه سرزمین ایران وجود دارد، بلکه به دیگر سرزمین ها هم گسترش یافته، اما هر چه به حوزه مرکزی ایران نزدیک تر می شویم، فناوری قنات ها پیچیده تر و عظیم تر می شود. در این محدوده قنات از نظر فنی و تکنولوژیکی، از نظر تعداد و تراکم، طول، عمق مادر چاه، میزان آبدهی و تعداد و میزان زمینهای مشروب از آن در سطح جهان، بی نظیر است.

با این سابقه تاریخی و همچنین نقش تاریخی قنات و با در نظر گرفتن مسئله آب و آبیاری در سرزمین خشک و کویری ایران و وابستگی مردم به آن می توان حدس زد که میان فرهنگ و کاریز ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد. این ارتباط تا آن جاست که یکی از معانی متعدد فرهنگ، کاریز آب است. همچنین واژه "دهن فرهنگ" به جایی اطلاق می شده که از کاریز، آب به روی زمین جاری می شده است.

آمار رسمی سال ۱۳۷۷ نشان می دهد که در سراسر پهنه ایران، تعداد ۳۲۱۶۴ قنات وجود دارد که در حدود ۷/۷۷ درصد این قنات ها در مناطق شرقی ایران حفر شده اند. بنا به محاسبات انجام شده در مقاله شگفتی های قنات های ایران، طول متوسط هر قنات را می توان ۶ کیلومتر در نظر گرفت. طول کل حفاری های انجام شده برای قنات های ایران تقریبا برابر است با ۸۲ درصد فاصله زمین تاکره ی ماه و ۷۷/۷ برابر طول خط استوا است.

واژه قنات

ریشه کلمه قنات برگرفته از کلمه "کانو" آکادی به معنای "نی" است که در عبری به "کانا" و در آرامی به "کاینا" تبدیل شده و در سیر تحول خود به شکل واژه "کانال" در زبان لاتین وارد شده و در آن جا به معنای "مجرا" از آن یاد شده است. معادل فارسی قنات، کاریز است که به اعتقاد برخی مرکب از کن (کندن) + ریز (ریختن و خالی کردن) است.  در لغت نامه دهخدا در ذیل کلمه کاریز آمده است: آب باشد که در زیرزمین چاه به چاه برند و در تازی به آن قنات گویند. همچنین آمده است: راه آب روان در زیرزمین که به عربی قنات گویند و در اصل کاه ریز بوده که برای امتحان جریان آب کاه می ریخته اند تا معلوم شود.

قنات چیست؟

در نقاطی که هوای گرم و خشک دارند و آب های سطحی آنها کم است، قنات ها بهترین وسیله برای بدست آوردن آب جهت مشروب ساختن اراضی بودند. قنات در واقع قدیمی ترین روش هیدروتکنیک است. این روش از کانال و یا مجاری زیرزمینی تشکیل می شود که سرچشمه این مجاری درکوه پایه ها و مظهر آنها درکشتزارهاست.

جهت احداث قنات در ابتدا چاه های عمیقی به عمق متوسط ۱۵۰تا ۲۰۰متر به نام "مادرچاه" در کوه پایه ها و یا در دامنه های با شیب مناسب و با قطر ۱ الی ۲متر حفر می کنند. سپس در مسیری که به سوی کشتزارها و اراضی می رود، چاه های متوالی در امتداد هم و به فاصله های چندین متری مساوی با هم تا محل مورد نظر حفر می کنند. در مرحله بعدی این چاه ها را به وسیله کانال یا مجرای زیرزمینی و با شیب ملایم به هم مربوط می سازند. حفر چاه به دو منظور صورت می گیرد.

یکی جهت خارج کردن خاک و سنگ بستر مجرا در موقع حفاری و دیگر برای تهویه و لای روبی قنات در مواقع گرفتگی مجرا. پس از آن که مجرا احداث شد آب در آن جریان یافته در مظهر قنات یا سرچشمه، از مجرا خارج می شود و به مصارف آبیاری می رسد. خاک هایی را که از چاه ها و مجاری قنات در موقع حفر آن بیرون می آورند، عموما در اطراف دهانه چاه ها می ریزند که به این ترتیب برآمدگی هایی در اطراف دهانه چاه ها به وجود می آید که شبیه به دهانه آتشفشان کوچکی می شوند.

احداث قنات احتیاج به محاسبه دقیق از نظر شیب آب های زیر زمینی دارد و این محاسبه باید طوری باشد که آب پس از پیمودن ده ها کیلومتر در نقطه ای که محاسبه معین کرده روی زمین جاری شود.

اما وسایل حفر قنات از هزاران سال پیش تا کنون کوچکترین تغییری نکرده اند و عبارت اند از: چرخ چاه که توسط آن، هم مقنی به پایین می رود و هم خاک ها را تخلیه می کنند؛ طناب؛ دلو چرمی؛ چراغ؛ یک کلنگ دسته کوتاه و بیل.

از آن جا که آب دغدغه مردم این سرزمین بوده، قنات هم به عنوان یکی از مظاهر تولید آب، برایشان جنبه تقدس پیدا کرده و از این رو با فرهنگ مردم عجین شده است. در باور مردم قنات ها یا نر هستند یا ماده و با توجه به این عقیده هنگامی که آب آنها کاستی می گیرد، آنها را زن یا شوهر می دهند.

* هانری گوبلو، دانشمند فرانسوی حدود بیست سال در زمینه آب در ایران کار کرده است، موضوع مطالعه او قنات بوده. او با سفرهای متعدد به مناطق مختلف جهان و با استفاده از منابع علمی، تحقیقی کتاب یا تز دکترای خود را تحت عنوان "قنات فنی برای دستیابی به آب در ایران" نگاشته است

برگرفته از سایت جدید آنلاین  به قلم مهراوه سروشیان

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۸:٥۸ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/۱۱

زمین خواری عوامل حکومتی از زبان دادستان کل کشور

محسنی اژه‌ای: مبارزه با زمین‌خواری را باید از حکومت شروع کرد



غلامحسین محسنی اژه ای، دادستان کل ایران

می گوید :"که اقدامات زمین خواران پیچیده و

تشکیلاتی" است و کسانی که از درون حکومت

در این اقدامات دست دارند باید تنبیه شوند

 

آقای محسنی اژه ای امروز چهارشنبه ۱۸ اسفند (۹ مارس) گفت: "کسانی که به دنبال کسب پول هستند و حاضرند حتی از طریق غیرقانونی به هدف خود برسند، دست به اقداماتی مانند دادن رشوه می زنند. اما مهم تر از آن کسانی هستند که در خود حکومت در مواردی مانند تعرض به اراضی و محیط زیست به آنها کمک می کنند".او گفت علاوه بر "مفتضح کردن" زمین خواران، باید کسانی را هم که در سازمان هایی مانند ثبت اسناد، شهرداری ها، دستگاه قضایی سازمان جنگلها و مراتع با این افراد همکاری می کنندرا نقره داغ کرد 

آقای محسنی اژه ای گفت: "اگر می خواهیم مبارزه را شروع کنیم، ابتدا باید از خودمان و حکومت آغاز کنیم

به گفته او، اقدامات زمین خواران در سال های اخیر "پیچیده تر" شده است و گاه به صورت "تشکیلاتی و با تمهید مقدمات" صورت می گیرد

در یکی از مشهور ترین نمونه ها، عبدالله شهبازی پژوهشگر تاریخ و رئیس پیشین "موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی" متعلق به وزارت اطلاعات ایران، به دلیل انتشار کتابی در مورد زمین خواری مقامات استان فارس به تحمل حبس محکوم شده است

او با انتشار کتاب "زمین و انباشت ثروت: تکوین الیگارشی جدید در ایران امروز" در اینترنت، افرادی چون عبدالعلی جعفری، فرمانده پیشین سپاه ناحیه مقاومت فارس و فرمانده پیشین سپاه حفاظت انصار المهدی و ابراهیم عزیزی، فرمانده پیشین بسیج و فرماندار سابق شیراز را به زمین خواری و فساد متهم کرده بود

آقای شهبازی می گوید که برکناری آقای جعفری از فرماندهی سپاه انصار المهدی و کناره گیری محی الدین حائری شیرازی، امام جمعه پیشین شیراز، بر اثر افشاگری های این کتاب بوده است

او در دفاعیاتش در دادگاه اعلام کرده بود که بخش عمده اسناد و مدارک استفاده شده در کتاب را داوود احمدی نژاد، برادر رئیس جمهوری ایران و رئیس وقت بازرسی ویژه ریاست جمهوری در اختیار او قرار داده است.

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱۱:٤٤ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٦

همت مردانه

آن روز که جمعی به دفاع از موطن خود بر خاستند اندک بودند ولی به مصداق کریمه شریفه ی « کم من فئۀ قلیلۀ غلب من فئۀ کثیر» پا در راه حفظ میراث کهن خود گذاشتند و از مخاطرات راه نهراسیدند و بی مهری ها،حسادتهای کودکانه، سستی ها ،وطن فروشی ها و خیانتهای جمعی از همشهریان خود را به چشم دیدند و به جان خریدند تا بلکه آیندگان و متجاوزان به ساحت قانون و طبیعت با دیده ی عبرت در کردار شان بنگرند و بدانند :

مادر ایران نگشت از مرد زادن عقیم    زان زن فرخنده را فرزانه فرزندیم ما

سبب نوشتن این جملات نه فضل فروشی است و نه خود خواهی و لاف منم زدن، بلکه شرح خون جگری است که راد مردان و کوشندگان خیر و صلاح اجتماعی همواره در ایران و در هرطبقه ای با آن روبرو بوده اند مردمانی با همتی به بلندی دماوند از این رو به پاداش کردار نیکشان سخنی از ابو الحسن خرقانی به آنان هدیه می دهیم:

«آدمی باشد که قیمت او یک لقمه بود، آدمی بود که قیمت او یک دینار بود، آدمی باشد که قیمت او هر دو جهان باشد، زیرا مرد را به همت قیمت کنند،نه به هیئت و صورت! ما سر از کفن بیرون کرده سخن می گوییم.»

                                                                    شیخ ابوالحسن خرقانی

 

 

 

   + مسعود عسگری عمروآبادی - ۱٢:٠۳ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٢/٢
تبادل لینک - سیستم تبادل لینک اتوماتیک